jagen

Uit Etymologiewiki
Ga naar: navigatie, zoeken

jagen ww. ‘achtervolgen om buit te maken’

Nnl. jagen, jakk(er)en en dergelijken in zustertalen gaan duidelijk terug op één enkel paradigma van een pgm. iteratief werkwoord: 3ev. *jakkōþi, 3mv. *jagunanþi (Kroonen). Van de overgeleverde betekenissen is ‘snel gaan, zich haasten’ de oudste. De pie. voorloper was mogelijk 3ev. *i̯okw-néh2-ti, 3mv. *i̯okw-nh2-énti, van een wortel *i̯ekw- ‘leven’. Vergelijk de betekenisontwikkeling van ne. quick ‘snel’ uit oe. cwic ‘levend’ en de vormontwikkeling van pgm. 3ev. *sikkōþi uit pie. 3ev. *sikw-néh2-ti (Kroonen).

Het bestaan van deze wortel *i̯ekw- ‘leven’ is ook aan te nemen op grond van *i̯ékw-r/n- ‘lever’ (Sanskriet yákṛt, Grieks hḗpar, Latijn iecur enz.) en *ikw-ró- ‘viskuit’ (Middeliers iuchair, Litouws ikras enz.). De lever was bij verscheidene Indo-Europese en andere volken van buitengewoon belang, wellicht mede door vroege kennis van dier vermogen tot hergroei. Zij werd gebruikt bij toekomstvoorspelling –zoals de Griekse hēpatoskopía– en werd ook wel beschouwd als zetel van de geest (Kuntz & Kuntz, 2006). Vergelijk hoe pgm. *librō (nnl. lever) mogelijk is afgeleid van *libēn- (nnl. leven).

Voorts zij *i̯ekw- ‘leven’ de grond van *i̯ékw-lo-, coll. *i̯ekw-léh2-, dat zich ontwikkelde tot pgm. *jehla-, mv. *jeulō, de naam van de feestdagen rond de winterzonnewende, overgeleverd als oe. geohhol, géol en on. jól, *júl (nno. jol, jul, nde. nzw. jul). Hiervan was afgeleid *jeulja- als bijbehorende maandnaam, in mnl. juul ‘januari’ (De Vooys), oe. giuli, on. ýlir (mv.) en got. jiuleis (in fruma jiuleis ‘november’). Deze vieringen zijn dan vernoemd naar hun levendigheden of naar het leven zelf, aangezien de doden herdacht werden en de dagen weer lengen.

Tot de verdere mogelijkheden behoort de afleiding *i̯ekw-nó- als voorloper van pgm. *jekka- en vandaar mnd. geck en nnl. gek. Vergelijk de betekenisontwikkeling van nnl. dwaas en oen, bij onderscheidenlijk pie. *dhu̯es- en *h2enh1-, beide met een strekking van ‘ademen, leven’.

[O.E.C. van Renswoude]


Verwijzingen: Kroonen, G., Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden, 2013), Kuntz, E. & H. Kuntz, Hepatology, Principles and Practice, 2nd edition (Heidelberg, 2006), Vooys, C.G.N., “Broeder Thomas' traktaat over natuurkennis”, in Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, Jaargang 37 (Leiden, 1918), blz. 271–77