https://etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?action=history&feed=atom&title=zode 2026-04-21T13:26:51Z Bewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wiki MediaWiki 1.31.0 https://etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?title=zode&diff=6261&oldid=prev 2014-09-22T14:04:23Z

<p>Nieuwe pagina aangemaakt met &#039;&#039;&#039;&#039;zode&#039;&#039;&#039; zn. ‘plag’ en &#039;&#039;&#039;zodde&#039;&#039;&#039; zn. ‘drassig land’ &#039;&#039;Zode&#039;&#039; kent twee klinkervarianten, &#039;&#039;oo&#039;&#039; en &#039;&#039;aa&#039;&#039;. De oudste attestaties betreffen Noordhollandse ...&#039;</p> <p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>&#039;&#039;&#039;zode&#039;&#039;&#039; zn. ‘plag’ en &#039;&#039;&#039;zodde&#039;&#039;&#039; zn. ‘drassig land’<br /> <br /> &#039;&#039;Zode&#039;&#039; kent twee klinkervarianten, &#039;&#039;oo&#039;&#039; en &#039;&#039;aa&#039;&#039;. De oudste attestaties betreffen Noordhollandse plaatsnamen, &#039;&#039;Saden&#039;&#039; bij Zaandam (ca. 1180) en &#039;&#039;in Sadenhorne&#039;&#039; (1130–1161 kopie ca. 1420). In het Vroegmiddelnederlands staat in het Vlaams het mv. &#039;&#039;saden&#039;&#039; ‘graszoden’ (1260, 1287) naast eenmaal &#039;&#039;soeden&#039;&#039; (datief mv.) ‘weiland’ (1251–1275). &#039;&#039;Zaden&#039;&#039; verschijnt later ook in de rekeningen van Gent (1336) en in Van Maerlant’s &#039;&#039;Spieghel Historiael&#039;&#039;, derde partie (1301–1325). Dit &#039;&#039;zade&#039;&#039; is een ontlening van de kustdialecten uit (een voorstadium van) Oudfries &#039;&#039;sātha&#039;&#039; m. ‘graszode’ (waaruit Modern Fries &#039;&#039;seadde&#039;&#039;), dat op Proto-Germaans *&#039;&#039;sauþan&#039;&#039;- wijst.<br /> <br /> De &#039;&#039;aa&#039;&#039;-variant zit ook verborgen in Middelnederlands &#039;&#039;saddijc&#039;&#039;, &#039;&#039;saddic&#039;&#039;, &#039;&#039;zaddik&#039;&#039; ‘kuil of del die ontstaan is door het uitgraven van aarde ten behoeve van de ernaast gelegen dijk’, dat alleen in Noord-Holland voorkomt. Het bronwoord is Oudfries &#039;&#039;sāthdīke&#039;&#039;, &#039;&#039;saddik&#039;&#039; ‘land waar graszoden worden gestoken (om een dijk mee af te dekken)’. Een voorbeeld uit de statuten van Edam (1467) bevat zowel &#039;&#039;zoden&#039;&#039; als &#039;&#039;zaddick&#039;&#039;: &#039;&#039;soo wye enighe versche zoden gebrocht hadde op sijn werf of hofstede, die sal bewisen dat zaddick waer se ghedolven sijn&#039;&#039;.<br /> <br /> In Laatmnl. rekeningen uit Zeeland, Holland en Utrecht verschijnt meestal &#039;&#039;sooden&#039;&#039; ‘graszoden’, dat tot op heden – als &#039;&#039;zoden&#039;&#039; – het overheersende meervoud is. Vanaf de 15e eeuw verschijnt ook &#039;&#039;zooyen&#039;&#039;, bijvoorbeeld in het spreekwoord &#039;&#039;Het brengt gheen soyen aen den dijck&#039;&#039; ‘Dat zet geen zoden aan de dijk’ (1552). Het enkelvoud &#039;&#039;soo&#039;&#039; vind ik voor het eerst in 1614 (Visscher, &#039;&#039;Brabbeling&#039;&#039;), een overeenkomstig &#039;&#039;d&#039;&#039;-loos meervoud &#039;&#039;zo’on&#039;&#039; bij Vondel. Zoals wel vaker in woorden van deze structuur heeft de schrijftaal de &#039;&#039;d&#039;&#039; bewaard of hersteld, vgl. &#039;&#039;rede, gade, bode&#039;&#039;. Het moderne dialect van Noord-Holland bewaart bovendien de d klankwettig: &#039;&#039;zood&#039;&#039;. Waaslands &#039;&#039;gasoeë&#039;&#039; ‘graszode’ en Zeeuws &#039;&#039;zôôe&#039;&#039;, &#039;&#039;zôôie&#039;&#039; (mv.) tonen aan dat de &#039;&#039;oo&#039;&#039; ‘scherplang’ was, dus uit Germaans *&#039;&#039;au&#039;&#039; voortkwam – en niet uit *&#039;&#039;u&#039;&#039; zoals nog in het NEW (1971) staat. Venloos en Kleverlands &#039;&#039;zooj&#039;&#039; ‘graszode (om te verbranden)’ moet dan juist wel weer een korte *&#039;&#039;u&#039;&#039; bevatten.<br /> <br /> Verwante vormen zijn Middelnederduits &#039;&#039;sode&#039;&#039;, Vroegnieuwengels &#039;&#039;sodde&#039;&#039;, &#039;&#039;sod&#039;&#039; ‘zode’, en Mnl. &#039;&#039;sodde&#039;&#039;, &#039;&#039;sudde&#039;&#039;, Nnl. &#039;&#039;&#039;zodde&#039;&#039;&#039;, &#039;&#039;zudde&#039;&#039; ‘drassig land’. &#039;&#039;Zodde&#039;&#039; wordt o.a. omschreven als ‘slap en verend, bijna drijvend rietland’ waaruit laagveen ontstaat; daarnaast kan het ook ‘plag, zode’ betekenen. De overeenkomst in vorm en betekenis tussen &#039;&#039;zode&#039;&#039; en &#039;&#039;zodde&#039;&#039; is evident. De verschillende Germaanse vormen die eraan ten grondslag liggen (*&#039;&#039;sauþan&#039;&#039;-, *&#039;&#039;suþan&#039;&#039;-, *&#039;&#039;suddō&#039;&#039;-) komen overeen met bestaande varianten van de wortel *&#039;&#039;seuþ&#039;&#039;- van &#039;&#039;&#039;zieden&#039;&#039;&#039; ‘koken’. Van die wortel zijn verschillende woorden voor ‘bron, put’ en ‘kooksel, saus, bouillon’ afgeleid die dezelfde vormvariatie vertonen, bijvoorbeeld Ned. &#039;&#039;zooi&#039;&#039; &lt; *&#039;&#039;sauþan&#039;&#039;- en Oudfries &#039;&#039;soth&#039;&#039;, Oudnoors &#039;&#039;soð&#039;&#039; ‘kooksel, soep’ &lt; *&#039;&#039;suþa&#039;&#039;-. De betekenisovergang van ‘kooksel’ naar ‘drassig land’ en ‘graszode’ kan worden verklaard uit het feit dat ‘kookvocht’ meestal ingrediënten bevat waar de bouillon van wordt getrokken. Op die manier is – zo neemt men algemeen aan – uit *&#039;&#039;saudi&#039;&#039;- ‘vleesbouillon’ al in het Germaans de betekenis ‘kookvlees’ ontstaan die tot Oudnoors &#039;&#039;sauðr&#039;&#039; ‘schaap’ en Gotisch &#039;&#039;sauþs&#039;&#039;, -&#039;&#039;dis&#039;&#039; ‘brandoffer’ (namelijk van gekookt vlees) leidde. Bij &#039;&#039;zode&#039;&#039; en &#039;&#039;zodde&#039;&#039; kan de betekenis ‘drassig land, weiland, land met graszoden’ op metaforisch gebruik van ‘soep met stukken vlees erin’ berusten.<br /> De scheiding die de recentere Ned. etymologica aanbrengen tussen &#039;&#039;zode&#039;&#039; ‘plag’ en &#039;&#039;zooi&#039;&#039; ‘kooksel’ is daarmee overbodig. Er is bovendien geen overtuigend alternatief. De verbinding met PGm. *&#039;&#039;sawwa&#039;&#039;- ‘sap’ die de Vries en de Tollenaere opperen verklaart noch de *&#039;&#039;þ&#039;&#039; noch de klinkervariatie in &#039;&#039;zode&#039;&#039; en &#039;&#039;zodde&#039;&#039;.<br /> --[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 22 sep 2014 16:04 (CEST)</div>

Mdevaan