https://etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?action=history&feed=atom&title=woerd 2026-04-21T11:54:05Z Bewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wiki MediaWiki 1.31.0 https://etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?title=woerd&diff=7106&oldid=prev 2017-02-19T10:00:52Z

<p>Nieuwe pagina aangemaakt met &#039;&#039;&#039;&#039;woerd&#039;&#039;&#039;, &#039;&#039;&#039;waard&#039;&#039;&#039; zn. ‘mannetjeseend’ Als oudste attestatie wordt Mnl. &#039;&#039;woerde&#039;&#039; mv. (1380, Kameraarsrekeningen Utrecht) aangezien. Maar dat het hier daadw...&#039;</p> <p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>&#039;&#039;&#039;woerd&#039;&#039;&#039;, &#039;&#039;&#039;waard&#039;&#039;&#039; zn. ‘mannetjeseend’<br /> Als oudste attestatie wordt Mnl. &#039;&#039;woerde&#039;&#039; mv. (1380, Kameraarsrekeningen Utrecht) aangezien. Maar dat het hier daadwerkelijk om ‘woerden’ en niet om ‘woorden’ gaat lijkt me, gezien de context, heel onzeker; de brontekst zou opnieuw bestudeerd moeten worden.<br /> Nnl. &#039;&#039;woert&#039;&#039;, mv. &#039;&#039;woerden&#039;&#039; (1520–1530, Noord-Holland), &#039;&#039;woorde&#039;&#039; (1567, NHol.), &#039;&#039;weert&#039;&#039; (1622), &#039;&#039;waertvogel&#039;&#039; (1636), &#039;&#039;waard&#039;&#039; (1811). Vanaf Bredero (1612) vinden we de woordspelende uitdrukking &#039;&#039;De woorden syn wel goet, maar d’Eenden leggen d’eyeren&#039;&#039;.<br /> <br /> &#039;&#039;&#039;wartel&#039;&#039;&#039; zn. ‘mannetjeseend’<br /> Nnl. &#039;&#039;wertel&#039;&#039; (1623, Zeeland), &#039;&#039;wartel&#039;&#039; (1625, Cats, Zeeland).<br /> <br /> Dialectvormen: (1) Noord-Holland &#039;&#039;woerd, woort&#039;&#039;, oostel. Zuid-Holland &#039;&#039;waard&#039;&#039;, Goedereede &#039;&#039;waerd&#039;&#039;, Alblasserwaard en westel. Utrecht &#039;&#039;weerd, wèèrd&#039;&#039;, Groningen, noordelijk Nedersaksen &#039;&#039;waord&#039;&#039; (uit &#039;&#039;waard&#039;&#039;), Drente en Veluwe &#039;&#039;woerd&#039;&#039;; (2) Zeeuws &#039;&#039;wertel, waertel&#039;&#039;; (3) &#039;&#039;wedik, wiedik&#039;&#039; in Twente en Westfalen, &#039;&#039;week(e), wèèk(e&#039;&#039;) in Overijssel en de Achterhoek; (4) &#039;&#039;winder, wuunder, wiender, wendel, wenderik&#039;&#039; en varianten in een brede strook van oostelijk Utrecht, via het oosten van het Rivierengebied en Noord-Brabant, Antwerpen en Vlaams Brabant tot incl. de beide Limburgen.<br /> <br /> Verwante vormen: Mnd. &#039;&#039;warte&#039;&#039; (1460), Nnd. dial. &#039;&#039;wart, woort&#039;&#039; (Holstein, Ostfriesland).<br /> <br /> In de standaardtaal vinden we de overgang van &#039;&#039;aa&#039;&#039; tot &#039;&#039;oo&#039;&#039; en &#039;&#039;oe&#039;&#039; tussen &#039;&#039;w&#039;&#039; en &#039;&#039;r&#039;&#039; + dentaal ook in &#039;&#039;&#039;zwoerd&#039;&#039;&#039; uit *&#039;&#039;swardu&#039;&#039;- (eerste attestatie met &#039;&#039;oe&#039;&#039; in 1485, met &#039;&#039;oo&#039;&#039; in 1567). De vorm &#039;&#039;waard&#039;&#039;, waarop &#039;&#039;woerd&#039;&#039; en &#039;&#039;woord&#039;&#039; teruggaan, kan uit ouder *&#039;&#039;ward&#039;&#039;- of *&#039;&#039;werd&#039;&#039; komen, vgl. &#039;&#039;&#039;paard&#039;&#039;&#039; uit *&#039;&#039;perd&#039;&#039; en andere gevallen. Het Zuidnederlands bewijst *&#039;&#039;werd&#039;&#039;- (zie hieronder). Nederduits &#039;&#039;warte&#039;&#039; en Zeeuws &#039;&#039;wartel&#039;&#039; suggereren dat de &#039;&#039;t&#039;&#039; oorspronkelijk is, maar de vorm &#039;&#039;woorde&#039;&#039; uit 1567 wijst op &#039;&#039;d&#039;&#039;. Het meest voor de hand liggend is dan dat de oudste vorm op een -&#039;&#039;d&#039;&#039; eindigde die op het woordeinde tot -&#039;&#039;t&#039;&#039; werd, en dat die &#039;&#039;t&#039;&#039; her en der gegeneraliseerd werd.<br /> <br /> De etymologie geldt als onbekend. Goossens 2001 biedt een interessante mogelijkheid, nl. een oude samenstelling van *&#039;&#039;wera&#039;&#039;- ‘man’ en *&#039;&#039;anad&#039;&#039;- ‘eend’, met het suffix -&#039;&#039;er&#039;&#039; voor mannelijke persoons- en dierennamen (als in &#039;&#039;kater&#039;&#039; en, vooral, &#039;&#039;&#039;gander&#039;&#039;&#039; ‘mannetjesgans’). Voor het type samenstelling vergelijk Germaans *&#039;&#039;wera-wulfa&#039;&#039;- ‘&#039;&#039;&#039;weerwolf&#039;&#039;&#039;’, eig. ‘man-wolf’. Die etymologie past Goossens toe op dialecttype (4) &#039;&#039;wender(ik)&#039;&#039;, waarvoor het vocalisme van de zuidelijkste dialecten een ouder *&#039;&#039;wern(d)er(ik)&#039;&#039; bewijst. Over het type &#039;&#039;waard&#039;&#039; laat Goossens zich niet uit, maar het lijkt me dat het evenzeer uit *&#039;&#039;wer-anad&#039;&#039;-, ONl. *&#039;&#039;weren(e)d&#039;&#039;-, kan komen. De gereduceerde variant *&#039;&#039;wernd&#039;&#039;- kon de &#039;&#039;n&#039;&#039; verliezen, waarna *&#039;&#039;werd&#039;&#039;- resulteerde dat dan de geattesteerde vormen opleverde. Voor &#039;&#039;woorde&#039;&#039; en &#039;&#039;warte&#039;&#039; kunnen we een mannelijke &#039;&#039;n&#039;&#039;-stam aannemen. <br /> <br /> Het Westfaalse &#039;&#039;wedik&#039;&#039; is al ca. 1420 als &#039;&#039;wedic&#039;&#039; geattesteerd, in 1495 in Deventer als &#039;&#039;weeck&#039;&#039;, en werd blijkens de Mecklenburgse dialecten al in de 13e eeuw door migranten uit Westfalen zonder &#039;&#039;r&#039;&#039; meegebracht. Het kan dus niet op *&#039;&#039;werdik&#039;&#039; teruggaan. De etymologie geldt als onbekend. Denkbaar is een afleiding van het Germaanse ww. *&#039;&#039;wedan&#039;&#039; ‘verbinden, jukken’ (Got. -&#039;&#039;widan&#039;&#039;, Ohd. &#039;&#039;giwetan&#039;&#039;), in de betekenis ‘partner’. De verklaringen uit een lokroep of als Slavisch leenwoord, die Weijnen in zijn &#039;&#039;Etymologisch dialectwoordenboek&#039;&#039; (2003) geeft, zijn beide niet overtuigend.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 19 feb 2017 11:00 (CET)<br /> <br /> Literatuur:<br /> Goossens, Jan. 2001. Over een bokkesprong van de r, een mannelijke eend en een zweertje op het ooglid. Taal en Tongval 53, 207–223. <br /> Kaarten:<br /> Goossens, Jan. 1988-1994. Sprachatlas des nördlichen Rheinlands und des südöstlichen Niederlands. “Fränkischer Sprachatlas”. Marburg. Deel 3A, kaart 29 ‘Enterich’. <br /> Heeroma, Klaas. 1957-1963. Taalatlas van Oost-Nederland en aangrenzende gebieden. Deel 1, kaart 8.<br /> Kroes, Ja. Chra. 1935. TNTL 54, 245.<br /> van Veen, T. 1964. Utrecht tussen oost en west. Studies over het dialect van de provincie Utrecht. Assen, p. 90, kaart 12.</div>

Mdevaan