https://etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?action=history&feed=atom&title=vierschaar 2026-04-21T11:55:09Z Bewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wiki MediaWiki 1.31.0 https://etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?title=vierschaar&diff=7375&oldid=prev 2017-06-06T06:56:52Z

<p>Nieuwe pagina aangemaakt met &#039;&#039;&#039;&#039;vierschaar&#039;&#039;&#039; zn. ‘rechtbank’ Oudnederlands in Latijnse context: &#039;&#039;virscarnam&#039;&#039; (1125, acc.), &#039;&#039;virscarnen&#039;&#039; (1153, nom.), &#039;&#039;virscarna&#039;&#039; (1193) ‘rechtbank’...&#039;</p> <p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>&#039;&#039;&#039;vierschaar&#039;&#039;&#039; zn. ‘rechtbank’<br /> <br /> Oudnederlands in Latijnse context: &#039;&#039;virscarnam&#039;&#039; (1125, acc.), &#039;&#039;virscarnen&#039;&#039; (1153, nom.), &#039;&#039;virscarna&#039;&#039; (1193) ‘rechtbank’. <br /> Vroegmiddelnederlands &#039;&#039;vierscharne&#039;&#039; (1254), &#039;&#039;vierscaerne&#039;&#039; (1294), &#039;&#039;vierscaren&#039;&#039; (1277), &#039;&#039;vierscarre&#039;&#039; (1278), &#039;&#039;vierscaer&#039;&#039; (1356) ‘rechtbank’, ‘gebied waarin een vierschaar jurisdictie heeft’. Het woord wordt in een groot deel van het Nederlandstalige gebied aangetroffen, al ligt het zwaartepunt in Vlaanderen, Zeeland en Holland. Uit Limburg ontbreken attestaties.<br /> Nnl. &#039;&#039;vierscare&#039;&#039; (1516), &#039;&#039;vierscarre&#039;&#039; (1517), &#039;&#039;vierschair&#039;&#039; (1519) ‘rechtbank in eerste aanleg, schepenbank; rechtszaal; zitting’, ook ‘rechtbank’ in het algemeen. Door dissimilatie van &#039;&#039;r_r&#039;&#039; daarnaast Mnl. &#039;&#039;vierscael&#039;&#039; (NO-Nl., 1481–1483), Nnl. &#039;&#039;vierschale&#039;&#039; (Vlaanderen, 1510), &#039;&#039;vierschael&#039;&#039; (1528, Vorstermanbijbel). Verwante vormen: Middelnederduits &#039;&#039;vērschāre&#039;&#039;.<br /> <br /> Samenstelling van vier ‘4’ en een tweede lid &#039;&#039;scharn&#039;&#039; ‘bank, toonbank’. In de 13e eeuw ontstond in een deel van de dialecten &#039;&#039;aa&#039;&#039; door rekking voor &#039;&#039;rn&#039;&#039; (cf. &#039;&#039;hoorn&#039;&#039; uit &#039;&#039;horn&#039;&#039;) of door anaptyxe (-&#039;&#039;scarn&#039;&#039; &gt; -&#039;&#039;scaren&#039;&#039;), en in een deel van de vormen verdween &#039;&#039;n&#039;&#039; door assimilatie van &#039;&#039;rn&#039;&#039; tot &#039;&#039;rr&#039;&#039; (vgl. &#039;&#039;bernen&#039;&#039; &gt; &#039;&#039;berren&#039;&#039; ‘branden’). Om al die redenen is het tweede lid van de samenstelling in de 14e-15e eeuw geherinterpreteerd als &#039;&#039;schare&#039;&#039; ‘schare, groep mensen’. De term heeft betrekking op de vier banken waarmee de gerechtsplaats oorspronkelijk werd afgeperkt. De expliciete samenstelling met &#039;&#039;vier&#039;&#039; is tot het Nederlands-Nederduitse gebied beperkt, en moet als verduidelijkende nieuwvorming naast &#039;&#039;scharne&#039;&#039; worden beschouwd. Dat blijkt uit de betekenis van Middelhoogduits &#039;&#039;schranne&#039;&#039; ‘met palen of slagbomen afgezette gerechtsplaats, gerechtsgebouw; afzetting binnen een rechtbank’, o.a. &#039;&#039;scrannen&#039;&#039; (1144, Thüringen), &#039;&#039;schrange&#039;&#039; (1276, Oostenrijk), &#039;&#039;unde sicht ein man den anderen in der shrannen stan&#039;&#039; ‘en ziet een man de ander in de rechtbank staan’ (na 1280, &#039;&#039;Schwabenspiegel&#039;&#039;), &#039;&#039;forsprechen in der schrann czwishen den vier penchen&#039;&#039; ‘het woord voeren in de rechtbank tussen de vier banken’ (1351, Wenen). Laatstgenoemde Weense tekst definieert de &#039;&#039;schrann&#039;&#039; expliciet als ‘tussen de vier banken’, en de uitdrukking ‘binnen de vier banken’ verwijst ook later nog in het hele Neder- en Hoogduitse gebied naar ‘rechtbank’.<br /> <br /> Mnl. &#039;&#039;scharn&#039;&#039; ‘vleeshuis’ (1477), Nnl. &#039;&#039;scharn(e)&#039;&#039; ‘bank, vleesbank’ (Noordoost-Nl., 1558) wordt in het westelijk Nederlands niet los aangetroffen. Verwanten zijn Middelnederduits &#039;&#039;scharne&#039;&#039;, Oudhoogduits &#039;&#039;scranna&#039;&#039; ‘tafel, bank’, Mhd. &#039;&#039;schranne&#039;&#039; ‘toonbank; rechtbank’, Nhd. &#039;&#039;Schranne&#039;&#039; f. naast Hd. dial. &#039;&#039;schar(re)n, schranen&#039;&#039; ‘toonbank, snijtafel’. De &#039;&#039;r&#039;&#039;-omzetting van *&#039;&#039;skrann&#039;&#039;- tot *&#039;&#039;skarn&#039;&#039;- is regelmatig voor het Nederlands (cf. Mnl. &#039;&#039;bernen&#039;&#039; naast Hd. &#039;&#039;brennen&#039;&#039; ‘branden’).<br /> <br /> De etymologie van Westgermaans *&#039;&#039;skrannō(n)&#039;&#039;- is onduidelijk. Omdat een ‘bank’ in principe bestaat uit een plank met twee schragen eronder, of zelfs uit een enkele schraag, verbindt men &#039;&#039;scharn&#039;&#039; met Nl. &#039;&#039;schraag&#039;&#039; ‘draagconstructie’, uit WGm. *&#039;&#039;skrag-an&#039;&#039;-, en met Hd. &#039;&#039;Schrank&#039;&#039; ‘kast’, Mnl. &#039;&#039;scrank(e)&#039;&#039; ‘onderstel’. Dan zou *&#039;&#039;skrannō(n)&#039;&#039;- ‘bank’ uit *&#039;&#039;skrang-n&#039;&#039;- komen, een afleiding bij de wortelvariant *&#039;&#039;skrang&#039;&#039;-. Dat -&#039;&#039;ngn&#039;&#039;- tot -&#039;&#039;nn&#039;&#039;- zou worden is echter onzeker. Een alternatieve mogelijkheid is om *&#039;&#039;skrann&#039;&#039;- uit *&#039;&#039;skrand-n&#039;&#039;- te verklaren, als afleiding bij het sterke ww. *&#039;&#039;skrendan&#039;&#039; ‘splijten’, vgl. Mnl. &#039;&#039;verschrinden&#039;&#039; ‘openbarsten’, &#039;&#039;teschrinden&#039;&#039; ‘uiteensplijten’, Ohd. &#039;&#039;skrintan&#039;&#039;, pret. &#039;&#039;skrant&#039;&#039; ‘barsten, splijten’, &#039;&#039;skruntun&#039;&#039; zn. ‘spleten’ mv. Dat zou fonetisch een aantrekkelijker oplossing zijn; voor de betekenis ‘bank’ moeten we dan een paar tussenstappen aannemen, van ‘afgespleten stuk’ via ‘plank’ tot ‘afzetting, bank’, vgl. &#039;&#039;splinter&#039;&#039; bij &#039;&#039;splijten&#039;&#039;.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 6 jun 2017 08:56 (CEST)<br /> <br /> Literatuur: &#039;&#039;Deutsches Rechtswörterbuch&#039;&#039; s.v. &#039;&#039;Schranne&#039;&#039;</div>

Mdevaan