https://etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?action=history&feed=atom&title=kruisbes 2026-04-21T11:55:10Z Bewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wiki MediaWiki 1.31.0 https://etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?title=kruisbes&diff=6941&oldid=prev 2016-10-22T20:52:24Z

<p>Nieuwe pagina aangemaakt met &#039;&#039;&#039;&#039;kruisbes&#039;&#039;&#039; zn. ‘ribes uva-crispa’ Vroegmiddelnederlands &#039;&#039;croselbusg&#039;&#039; ‘doornstruik, ramnus’ (1240, Limburg), &#039;&#039;croesel haghe&#039;&#039; ‘haag van doornstruiken...&#039;</p> <p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>&#039;&#039;&#039;kruisbes&#039;&#039;&#039; zn. ‘ribes uva-crispa’<br /> <br /> Vroegmiddelnederlands &#039;&#039;croselbusg&#039;&#039; ‘doornstruik, ramnus’ (1240, Limburg), &#039;&#039;croesel haghe&#039;&#039; ‘haag van doornstruiken’ (1281, Limburg), Mnl. &#039;&#039;crosle&#039;&#039; (1300-1400), &#039;&#039;crocel&#039;&#039; (ca. 1440) ‘doornstruik’, &#039;&#039;stekebeyeren&#039;&#039; (1350-1400), &#039;&#039;krakebesiën&#039;&#039; ‘kruisbessen’ (1407-08); Vnnl. &#039;&#039;cnoessele&#039;&#039; ‘kruisbes’, &#039;&#039;cnoesselboom&#039;&#039; (1552), &#039;&#039;knoeselen&#039;&#039; ‘kruisbessen’ (1608), &#039;&#039;croesbesien&#039;&#039; (1608), &#039;&#039;Kroes-besie, kroesel-besi(e), kroes-baeye, kruys-besie&#039;&#039; (1599), &#039;&#039;cruijsbesseboomtjes&#039;&#039; (1654).<br /> <br /> De variantenrijkdom in moderne dialecten is enorm. De indeling en verklaring die hieronder volgen zijn gebaseerd op Goossens 2002. In veel gebieden begint het woord met &#039;&#039;steek&#039;&#039;-, &#039;&#039;steke&#039;&#039;- (bijv. Vlaanderen, Gelderland, Noord-Limburg, Nederrijn, grote delen van het Nederduits), wat ons hier niet zal bezighouden. In de meeste andere regio’s is een stam &#039;&#039;kr_s&#039;&#039; de basis van het woord. De klinker is daarbij in veel gevallen een WGm. *&#039;&#039;ū&#039;&#039;, *&#039;&#039;u&#039;&#039;, *&#039;&#039;au&#039;&#039; of *&#039;&#039;eo&#039;&#039;, maar ook *&#039;&#039;a&#039;&#039; en *&#039;&#039;ō&#039;&#039; komen voor. In veel gevallen is er een suffix -&#039;&#039;el&#039;&#039;, en het geheel kan dan een samenstelling met ‘bes’ vormen, soms ook met ‘doorn’. In sommige dialectgebieden is &#039;&#039;kr_s_l&#039;&#039; gedissimileerd tot &#039;&#039;kn_s_l&#039;&#039;, in andere is een extra &#039;&#039;n&#039;&#039; verschenen voor de &#039;&#039;s&#039;&#039;, dus &#039;&#039;kr_ns_l&#039;&#039;. Daarnaast kan de s tot sk uitgebreid zijn, dus &#039;&#039;kr_sk_l&#039;&#039;. Het woord is in de meeste gevallen vrouwelijk.<br /> <br /> Klinkervariatie in de dialecten: met WGm. *&#039;&#039;au&#039;&#039; in Limburgs &#039;&#039;kroosjel, kroeësjel&#039;&#039; f., Ripuarisch &#039;&#039;krooschel&#039;&#039; f., Zwitsers &#039;&#039;chroosle&#039;&#039;, Oost-Ripuarisch &#039;&#039;krun(t)sel&#039;&#039;; met WGm. *&#039;&#039;eo&#039;&#039; in Betuws &#039;&#039;kriesel, krissel&#039;&#039;, Overijssels &#039;&#039;kriesebes&#039;&#039;, Westfaals &#039;&#039;kriesbeer&#039;&#039;; met WGm. *&#039;&#039;ū&#039;&#039; in Noordoost-Nl. &#039;&#039;krüü(s)bees, -bere, -bei&#039;&#039;, Noord-Hollands &#039;&#039;kruisbei&#039;&#039;, Fries &#039;&#039;krúsbei&#039;&#039; (dit laatste kan uit het Hollands stammen), Zwitsers &#039;&#039;chru(u)sle, chrüüseli&#039;&#039;; met WGm. *&#039;&#039;ō&#039;&#039; in Brabants &#039;&#039;knoesel, knoezel&#039;&#039;, Brabants-Limburgs &#039;&#039;kroezel&#039;&#039;, Ripuarisch &#039;&#039;knuschel&#039;&#039;, Brabants &#039;&#039;kronzel&#039;&#039;, West-Limburgs &#039;&#039;kroensel&#039;&#039;, Maastrichts &#039;&#039;krónsel&#039;&#039;. Het Franse &#039;&#039;groseille&#039;&#039; gaat terug op Oudfrans &#039;&#039;grosele&#039;&#039;, dat al vroeg in de Middeleeuwen ontleend is aan Westgermaans *&#039;&#039;krōsele&#039;&#039;, dus aan de vorm die in de Brabants-Limburgs-Ripuarische dialecten voortbestaat. De vormen zonder &#039;&#039;l&#039;&#039;-suffix zijn pas vanaf ca. 1600 geattesteerd en zijn ook in de dialecten in de minderheid tegenover vormen met l; dat zou erop kunnen wijzen dat we voor de etymologie alleen van *&#039;&#039;kr_s_l&#039;&#039; moeten uitgaan en niet van *&#039;&#039;kr_s&#039;&#039;.<br /> <br /> Etymologisch hebben *&#039;&#039;kraus&#039;&#039;- en *&#039;&#039;krūs&#039;&#039;- de grootste verspreiding, en zet het suffix een vrouwelijk zn. op *-&#039;&#039;lō&#039;&#039;- voort. De wisseling tussen *&#039;&#039;kraus&#039;&#039;- en *&#039;&#039;krūs&#039;&#039;- komt ook voor in de woordfamilie van &#039;&#039;&#039;kroes&#039;&#039;&#039; ‘gekruld, door elkaar’, Duits &#039;&#039;kraus&#039;&#039; (Mnl. &#039;&#039;cruus&#039;&#039;, Mnd. &#039;&#039;krūs&#039;&#039;, Mhd. &#039;&#039;krūs&#039;&#039; ‘gekruld’, Ohd. &#039;&#039;krūsa&#039;&#039; f. ‘voormaag’) uit *&#039;&#039;krūs&#039;&#039;-, waarbij waarschijnlijk &#039;&#039;&#039;kroos&#039;&#039;&#039; ‘waterplant; klokhuis’ met *&#039;&#039;kraus&#039;&#039;- hoort (Mnl. &#039;&#039;croos&#039;&#039;, Mnd. &#039;&#039;krōs&#039;&#039; ‘(eetbare) ingewanden’), en &#039;&#039;&#039;krul&#039;&#039;&#039; uit *&#039;&#039;krulla&#039;&#039;- uit ouder *&#039;&#039;kruzla&#039;&#039;-. Daarmee is ‘kruisbes’ al eerder verbonden, waarbij men dacht aan de beharing op de kruisbes. Dat laatste moet waarschijnlijk verworpen worden omdat de oudste betekenis algemener is dan ‘kruisbes’, en omdat het woord in het Frans ook op de aalbes kan slaan. Hoewel struiken om allerlei redenen vernoemd kunnen zijn (bladeren, bessen, habitat, groeivorm, kleur, doornen, enz.), en we dus een beetje in het duister tasten, stel ik voor om gezien de verbinding met ‘kroos’, ‘kroes’, ‘krul’ te denken aan de ‘trossen’ waarin de (rode) bessen groeien (maar was dat bij de oudste vorm van de plant ook zo?), of aan de ondoordringbaarheid van het gewas (vanwege de doornen). Dat &#039;&#039;krul&#039;&#039; ook een l-suffix had is dan misschien niet toevallig, we kunnen *&#039;&#039;kruzlá&#039;&#039;- naast *&#039;&#039;krṓslō&#039;&#039;- reconstrueren. De klinkervariant *&#039;&#039;krōs&#039;&#039;- moet in navolging van een ander woord zijn ontstaan, maar welk?--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 22 okt 2016 22:52 (CEST)<br /> <br /> Literatuur: <br /> Jan Goossens. 2002. Over kruisbessen, knoeselen, kasperten en consoorten. En ook een beetje over het Franse groseille. &#039;&#039;Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie&#039;&#039; 74, 51–68.<br /> Klaas Heeroma. 1959. &#039;&#039;Taalatlas van Oost-Nederland en aangrenzende gebieden&#039;&#039;, kaart 29: Kruisbes.</div>

Mdevaan