Etymologiewiki - Gebruikersbijdragen [nl]

spinde

2017-07-05T20:56:21Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''spinde''' zn. ‘provisiekast’ Vroegmiddelnederlands ''spinde'' ‘provisiekast’ (1293, Oost-Vlaanderen). Mnl. ''spinde, spijnde, spende'' v. ‘provisiekast, ...'

'''spinde''' zn. ‘provisiekast’

Vroegmiddelnederlands ''spinde'' ‘provisiekast’ (1293, Oost-Vlaanderen). Mnl. ''spinde, spijnde, spende'' v. ‘provisiekast, voorraadkamer’. Nnl. ''spynde'' (1518), ''spende'' (1548) ‘uitdeling’, ''spende'', ''spinde'' ‘provisiekast, -kamer’ (1599), ''spijnthiens'' ‘spindjes’ (1535), ''spint'' (1773). In dialecten: Vlaams ''spinde'', Denderstreek ''spinne'', ''spenne'', Brabants en Limburgs ''spin'', ''spen'', etc., Overijssel ''spinde'', ''spiende'', ''spaen'' etc., Noordhollands ''spijn'' en ''etersspoin'' ‘etenskast’, Gronings ''spin(ne)'', ''spie'' ‘provisiekamertje, voorraadkast’.

Verwante vormen: Mnd. ''spinde'' v. o., ''spint'' o. ‘spinde’, Nhd. ''Spinde'' ‘kast’; MoWFri. ''spyn, spine'' ‘kast, etenskast’.

'''spint''' zn. ‘mand’
Oudnederlands ''spinde'' (ca. 1135), ''spent'' (1101–1200), ''spind'' (1187) ‘inhoudsmaat voor graan, kwartschepel’; Vmnl. ''spinthalster'' ‘inhoudsmaat voor graan’ (1272), ''spentachtelinc'' ‘een achtste van een spent’ (1276–1300), ''vierspint'' ‘een schepel’ (1297). Mnl. ''spint, spijnt, spent'' o. ‘inhoudsmaat voor graan’, Nnl. ''spint'' (1544) ‘inhoudsmaat’, ''spinte'' (1599) ‘mandje’.

Verwante vormen: Mnd. ''spint'' o. m. ‘kwartschepel’.

''Spinde'' wordt algemeen verklaard als een leenwoord uit Middeleeuws Latijn ''spenda'' ‘voorraadsruimte, etenskasť, metonymisch ontstaan uit ‘giften, uitdeling’ (aan de armen). Voor ''spint'' ‘inhoudsmaat’ wordt hetzelfde Latijnse bronwoord aangenomen, dat zich dan specialiseerd zou hebben op een ‘kwartschepel’. Misschien betrof het de hoeveelheid graan die in een bepaalde tijd (een dag bijvoorbeeld) gezaaid (‘uitgegeven’) kon worden, of die als voldoende voor een bepaalde bedeling werd geacht.
Probleem daarbij is dat Latijn ''spenda'' niet bestaan lijkt te hebben, het wordt in geen woordenboek vermeld en komt ook niet in de Romaanse talen voor. Wel bestond Klassiek Latijn ''expendere'' ‘afwegen, uitgeven’, dat in de vorm *''spendere'' al vroeg in de Westgermaanse talen ontleend moet zijn, wschl. als WGm. *''spendōn'' of *''spindōn''. Daarvan getuigen o.a. Mnl. ''spinden'' ‘uitdelen, uitgeven’ (1351–1400), Nnl. ''spinden'' (1599), ''spynen'' (1762), Oudsaksisch ''spendon'', Oudhoogduits ''spentōn'', Mohd. ''spenden'', Oudengels ''forspendan'', MoE ''spend'' ‘uitgeven’. Een oude attestatie van de ww.-stam in het Nl. is. ''spintmalt'' ‘graan voor brood dat als aalmoes aan de armen werd uitgedeeld’ (ca. 1200), dat de stam van het ww. ''spinden'' bevat.
Het naast elkaar voorkomen in het Nederlands-Nederduits van *''spindō''- v. ‘voorraadkast’ en *''spinda''- o. ‘inhoudsmaat voor graan’, met een betekenisverschil dat uiterlijk in 1100 al aanwezig moet zijn geweest, doet vermoeden dat beide woorden binnen het Nederlands-Nederduits werden afgeleid van het ww. *''spendōn'' / *''spindōn'' ‘uitgeven, besteden’.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 5 jul 2017 22:56 (CEST)

Lit.: J. Pauwels. 1934. Een stervend woord: de Spinde (met Kaart). ''Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie'' 8.

worstelen

2017-06-27T12:09:28Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''worstelen''' ww. ‘vechten’ Vroegmiddelnederlands ''worstelen'' (1240, Limburg, Vlaanderen), ''werstelen'' (1320–40, Vlaanderen/Holland/Brabant), ''warstelen''...'

'''worstelen''' ww. ‘vechten’
Vroegmiddelnederlands ''worstelen'' (1240, Limburg, Vlaanderen), ''werstelen'' (1320–40, Vlaanderen/Holland/Brabant), ''warstelen'' (1348, Vla.), ''wrastelen'' (1469–80, Hol.), ''wraestelen'' (1481, Hol.), ''widerworstelen'' ‘tegenspartelen’, ''ontworstelen/ontwrastelen'' (1340–60), ''tegenwrasselen'' ‘tegenspartelen’ (1477). Nieuwnl. ''worstelen'' (1526), ''wurstelen'' (1566, Vlaanderen), ''wostelen'' (1568, Antwerpen).

Veel van de moderne dialecten zetten ''worstelen'' voort, waarbij de ''r'' kan wegvallen (''wostelen''), de ''t'' (''worselen'') of allebei (''wosselen''), en het woord ook met ''wr''-, ''vr''- of ''fr''- kan beginnen (''froeselen, frossele'' e.d.). De ''o'' kan tot ''u'' geworden zijn (''wurstelen, frusseln, wrusselen, vrutsjele''). Het Noordhollands kent ''wratselen'', daarnaast ook de ''a''-klinker in Zuid-Limburg (''vrassele, vraa(t)sjele'' in Zuid-Limburg). Verder sporadisch ''westelen'' in Vlaams-Brabant en Oost-Vlaanderen.

Verwante vormen: Middelnederduits ''worstelen'', ''wrostelen'', Nederduits ''wrösseln'', ''frösseln''; Oudfries ''wraxlia'', MoWFri. ''wrakselje'', Oudengels ''wraxlian'', MoE dial. ''wraxle'' ‘worstelen’; OE ''wrǣstlunge'' ‘worsteling’, ''wrǣstlere'' ‘worstelaar’, MoE ''wrestle'' ‘worstelen’, met r-metathese ME ''warstle'', Schots en Noord-Engels ''warsle''. Verder ook Vroegmnl. ''wreistel'' ‘roer’, Mnl. ''wreiselen'' ‘draaien, wikkelen’, en mogelijk Nnl. ''writselen'' ‘aanhoudend heen en weer bewegen, schuiven, wringen’ (1547) en ''wriessen'' ‘frunniken, frutselen’ (voor 1524).

De etymologie is omstreden. Men heeft zowel ''worden'' als ''wroeten'' proberen te verbinden, maar daarbij blijft veel onduidelijk. Mij lijkt afstamming van de wortel PGm. *''wrih''-, *''wraih''- van '''wrikken''' ‘heen en weer bewegen’ waarschijnlijker, om de volgende redenen:
(1) Het Engels en Fries delen het ww. ''wraksl''-, dat in beide talen op *''wrāksl''- uit PGm. *''wraihslōn'' terug kan gaan, met klinkerverkorting voor -''ksl''-. In het Nl. werd *-''hsl''- tot -''sl''-, zodat Mnl. ''wreiselen'' ook uit *''wraihslōn'' kan komen.
(2) Een ander ww. *''wr_stlōn'' is voortgezet in Engels ''wrestle'' en Nederlands-Nederduits ''worstelen''. De varianten met wr- en vr- bewaren dus de oorspronkelijke volgorde; in het westen en midden van het Nl. vond metathese plaats van ''wr_stelen'' tot ''w_rstelen'', vgl. Nl. ''vorst, borst'' maar Duits ''Frost, Brust''.
(3) De'' o'' van ''worstelen'' kan niet oud zijn vanwege Mnl. ''werst''- en ''warstelen''. Bij de ''r''-metathese ontstaat vaak ''o'' uit ''e'' of ''a'', vgl. ''Korstmis'' uit ''Krist''- en ''gors'' uit ''gras''; bij ''worstelen'' kan de w- dat nog hebben bevorderd. Of het Nl. en Ndd. op *''wrast''-, *''wrest''- of *''wrist''- teruggaan is niet meteen uit te maken.
(4) Engels ''wrestle'' is een ''l''-frequentatief bij MoE ''wrest'' ‘draaien’, OE ''wrǣstan'' uit PGm. *''wraistjan'', vgl. Oudijslands ''reista'' ‘buigen, worstelen’, Deens ''vriste'' uit PGm. *''wraistōn''.
(5) Het woord OE ''wyrst'', Engels ''wrist'' ‘pols’, Oudfries ''hondwrist'' ‘pols’, ''fōtwrist'' ‘wreef’, Oudnoors ''rist'' ‘wreef, pols’, komt uit *''wrih-sti''-, een afleiding van het zn. *''wrīhan''- ‘wreef’ (MNl. ''wrijghe, wrijch,'' Ohd. ''rīho''). De *''h'' is daarin verdwenen voor -''st''-, net als in '''mest''' uit *''mihstu''-. Hetzelfde kan zijn gebeurd in de ww. in (4), zodat we daarvoor *''wraihstōn'', *''wraihstjan'' kunnen reconstrueren. Vanwege hun -''st''-, dat geen ww.-suffix was, mogen we deze ww. opvatten als afleidingen van het zn. *''wrihsti''-. De klinker -''ai''- kan ingevoerd zijn uit het bijbehorende bn. *''wraiha''- ‘scheef’ (Zwe. dial. ''vrå'' ‘koppig’, ME ''wrau'' ‘boos’; Kroonen 2013: 593). Vgl. ook Mnl. ''wreistel'' ‘roer’ uit *''wraihst-ila''-.
(6) Nu kunnen we E. ''wrestle'' verklaren uit een frequentatief *''wraihstalōn'' ‘voortdurend heen en weer draaien, worstelen’ bij de ww. *''wraihstjan'' of *''wraihstōn.'' Voor Nl. ''worstelen, wrastelen'' e.d. mogen we dezelfde oorsprong aannemen, waarbij alleen nog de vraag blijft naar de klinker in de eerste lettergreep. Een mogelijkheid is dat *''wraihstalōn'' zich tot Oudnl. *''wrēhstlon'' ontwikkelde, waarna verkorting van de lange klinker voor *-''hst''- volgde (*''wrehstlon'') en wegval van *''h'' (*''wrestlon''). Een andere mogelijkheid is dat, minstens in een deel van de dialecten, de *''ai'' door *''i'' werd vervangen (bijv. onder invloed van ''wrikken''), zodat *''wrihstlon'' > *''wristlon'' ontstond. Op deze variant wijst in elk geval Nnl. ''writselen'', indien met metathese uit *''wristelen.'' Het ''a''-vocalisme van ''wrastelen, vrasselen'' past niet goed in dit schema.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 27 jun 2017 14:09 (CEST)

Literatuur:
Guus Kroonen. 2011. ''The Proto-Germanic n-stems''. P. 262.
Guus Kroonen. 2013. ''Etymological Dictionary of Proto-Germanic''.

wankel

2017-06-19T17:13:23Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''wankel''' bn. ‘niet vast, zwenkend’ '''wankelen''' ww. ‘onvast gaan’ Oudnederlands ''uuankilheide'' ‘onstandvastigheid’ (901–1000); Middelnederlands ...'

'''wankel''' bn. ‘niet vast, zwenkend’
'''wankelen''' ww. ‘onvast gaan’

Oudnederlands ''uuankilheide'' ‘onstandvastigheid’ (901–1000); Middelnederlands ''wankel'' ‘onstandvastig’ (1285), ‘zwak, onbetrouwbaar, onzeker’ (1373), ''wankelen'' ww. ‘wankelen; onvast staan, twijfelen’ en ‘doen wankelen’ (1240), ''wankelheit'' zn. (1401–1410), ''wankelmoet'' ‘onstandvastigheid’ (ca. 1400); Nnl. ''wanckel'' (1551) ‘onvast staand of gaand; veranderlijk, onzeker’ (1551); ''wanckelen'' ww. (1516), ''wanckelmoedig'' (1564), ''wankelmoedigheit'' (1642), ''wankelmoed'' (1649).

Verwante vormen: Oudsaksisch ''wankul'', Mnd. ''wankel'' bn., ''wankelen'' ww.; Oudhoogduits ''wankal'' bn., ''wankalōn'' ww.; Oudengels ''wancol'' ‘wankel’.

Uit Proto-Germaans bn. *''wankula''- ‘onvast, zwenkend’. Afgeleid van het ww. *''wankōn'' ‘rondzwerven’ dat we nog in Middelnederlands ''wanken'' ‘wankelen, doen wankelen’ vinden, met verwante vormen in Oudsaksisch ''wankon'', Mnd. ''wanken'' ‘zwerven, rondgaan’, Ohd. ''wankōn'', Nhd. ''wanken'' ‘wankelen, besluiteloos zijn’, OIJs. ''vakka'' ‘rondzwerven’. Van PGm. *''wank''- is ook afgeleid Ned. '''wenken''' (zie daar voor mogelijke verwanten buiten het Germaans); met PGm. *''wink''- zijn daarnaast werkwoorden verwant als Oudnl. ''wincon'' ‘wankelen, uitwijken’, Nnl. ''winken'' ‘een teken geven, wenken’ en Duits ''winken'' ‘wenken’.

Er bestond ook een variant van deze wortel met een intiële s-. Daarvan getuigen het bn. PGm. *''swanka''- ‘buigzaam’ > Mnl. en Vroegnnl. ''swanc'' ‘buigzaam, krachtig’, Nhd. ''schwank'' ‘buigzaam, beweeglijk, slap; slank’; en het ww. Mnl. ''swanken'' ‘heen en weer gaan, wankelen’, Vnnl. ''swancken'' ‘wankelen’, Nhd. ''schwanken'' ‘aarzelen’, Nnl. ''zwankelen'' ‘waggelen, zwalken’; zie voor verdere verwantschap onder '''zwenken'''.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 19 jun 2017 19:13 (CEST)

vierschaar

2017-06-06T06:56:52Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''vierschaar''' zn. ‘rechtbank’ Oudnederlands in Latijnse context: ''virscarnam'' (1125, acc.), ''virscarnen'' (1153, nom.), ''virscarna'' (1193) ‘rechtbank’...'

'''vierschaar''' zn. ‘rechtbank’

Oudnederlands in Latijnse context: ''virscarnam'' (1125, acc.), ''virscarnen'' (1153, nom.), ''virscarna'' (1193) ‘rechtbank’.
Vroegmiddelnederlands ''vierscharne'' (1254), ''vierscaerne'' (1294), ''vierscaren'' (1277), ''vierscarre'' (1278), ''vierscaer'' (1356) ‘rechtbank’, ‘gebied waarin een vierschaar jurisdictie heeft’. Het woord wordt in een groot deel van het Nederlandstalige gebied aangetroffen, al ligt het zwaartepunt in Vlaanderen, Zeeland en Holland. Uit Limburg ontbreken attestaties.
Nnl. ''vierscare'' (1516), ''vierscarre'' (1517), ''vierschair'' (1519) ‘rechtbank in eerste aanleg, schepenbank; rechtszaal; zitting’, ook ‘rechtbank’ in het algemeen. Door dissimilatie van ''r_r'' daarnaast Mnl. ''vierscael'' (NO-Nl., 1481–1483), Nnl. ''vierschale'' (Vlaanderen, 1510), ''vierschael'' (1528, Vorstermanbijbel). Verwante vormen: Middelnederduits ''vērschāre''.

Samenstelling van vier ‘4’ en een tweede lid ''scharn'' ‘bank, toonbank’. In de 13e eeuw ontstond in een deel van de dialecten ''aa'' door rekking voor ''rn'' (cf. ''hoorn'' uit ''horn'') of door anaptyxe (-''scarn'' > -''scaren''), en in een deel van de vormen verdween ''n'' door assimilatie van ''rn'' tot ''rr'' (vgl. ''bernen'' > ''berren'' ‘branden’). Om al die redenen is het tweede lid van de samenstelling in de 14e-15e eeuw geherinterpreteerd als ''schare'' ‘schare, groep mensen’. De term heeft betrekking op de vier banken waarmee de gerechtsplaats oorspronkelijk werd afgeperkt. De expliciete samenstelling met ''vier'' is tot het Nederlands-Nederduitse gebied beperkt, en moet als verduidelijkende nieuwvorming naast ''scharne'' worden beschouwd. Dat blijkt uit de betekenis van Middelhoogduits ''schranne'' ‘met palen of slagbomen afgezette gerechtsplaats, gerechtsgebouw; afzetting binnen een rechtbank’, o.a. ''scrannen'' (1144, Thüringen), ''schrange'' (1276, Oostenrijk), ''unde sicht ein man den anderen in der shrannen stan'' ‘en ziet een man de ander in de rechtbank staan’ (na 1280, ''Schwabenspiegel''), ''forsprechen in der schrann czwishen den vier penchen'' ‘het woord voeren in de rechtbank tussen de vier banken’ (1351, Wenen). Laatstgenoemde Weense tekst definieert de ''schrann'' expliciet als ‘tussen de vier banken’, en de uitdrukking ‘binnen de vier banken’ verwijst ook later nog in het hele Neder- en Hoogduitse gebied naar ‘rechtbank’.

Mnl. ''scharn'' ‘vleeshuis’ (1477), Nnl. ''scharn(e)'' ‘bank, vleesbank’ (Noordoost-Nl., 1558) wordt in het westelijk Nederlands niet los aangetroffen. Verwanten zijn Middelnederduits ''scharne'', Oudhoogduits ''scranna'' ‘tafel, bank’, Mhd. ''schranne'' ‘toonbank; rechtbank’, Nhd. ''Schranne'' f. naast Hd. dial. ''schar(re)n, schranen'' ‘toonbank, snijtafel’. De ''r''-omzetting van *''skrann''- tot *''skarn''- is regelmatig voor het Nederlands (cf. Mnl. ''bernen'' naast Hd. ''brennen'' ‘branden’).

De etymologie van Westgermaans *''skrannō(n)''- is onduidelijk. Omdat een ‘bank’ in principe bestaat uit een plank met twee schragen eronder, of zelfs uit een enkele schraag, verbindt men ''scharn'' met Nl. ''schraag'' ‘draagconstructie’, uit WGm. *''skrag-an''-, en met Hd. ''Schrank'' ‘kast’, Mnl. ''scrank(e)'' ‘onderstel’. Dan zou *''skrannō(n)''- ‘bank’ uit *''skrang-n''- komen, een afleiding bij de wortelvariant *''skrang''-. Dat -''ngn''- tot -''nn''- zou worden is echter onzeker. Een alternatieve mogelijkheid is om *''skrann''- uit *''skrand-n''- te verklaren, als afleiding bij het sterke ww. *''skrendan'' ‘splijten’, vgl. Mnl. ''verschrinden'' ‘openbarsten’, ''teschrinden'' ‘uiteensplijten’, Ohd. ''skrintan'', pret. ''skrant'' ‘barsten, splijten’, ''skruntun'' zn. ‘spleten’ mv. Dat zou fonetisch een aantrekkelijker oplossing zijn; voor de betekenis ‘bank’ moeten we dan een paar tussenstappen aannemen, van ‘afgespleten stuk’ via ‘plank’ tot ‘afzetting, bank’, vgl. ''splinter'' bij ''splijten''.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 6 jun 2017 08:56 (CEST)

Literatuur: ''Deutsches Rechtswörterbuch'' s.v. ''Schranne''

vroed

2017-06-03T19:42:03Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''vroed''' bn. ‘verstandig’ Vroegmiddelnl. ''vroet, vroede'' (1212–1223, als toenaam), ''vrut'' (1240) ‘wijs, verstandig’, Nieuwnl. ''vroet'' (1503), ''vroe...'

'''vroed''' bn. ‘verstandig’
Vroegmiddelnl. ''vroet, vroede'' (1212–1223, als toenaam), ''vrut'' (1240) ‘wijs, verstandig’, Nieuwnl. ''vroet'' (1503), ''vroede''. Tot de afleidingen behoren o.a. Mnl. ''vroeden'' (1240) ‘verstand hebben; tot inzicht brengen’; Mnl. ''bevroeden'' ‘meedelen; begrijpen’ (1265-1270), Nnl. ''bevroeden'' ‘inlichten; begrijpen’ (''bevroeden'' 1509, ''bevroeyen'' 1555, ''bevroen'' 1539); Mnl. ''ghevroeden'' (1285) ‘inzien, weten’; Mnl. ''froschep'' (1236), ''vroescap'' (1285), ''vrutscap'' (1240) ‘wijsheid, verstand’, Nnl. ''vroedschap'' ‘wijsheid’ (1517 ''vroetscap'', 1562 ''vroeschap''), ‘bestuurscollege’ (1500 ''vroescip'', 1501 ''vroetscap''). De vorm ''vroeschap'', waarin ''t'' door assimilatie aan ''s'' verdwenen is, stamt vooral uit westelijke dialecten.

Voorts betekent ''vroed''- ‘verloskundig’ in samenstellingen als Mnl. en Nnl. ''vroedmoeder'' (1434–1436 ''vroemoeder'', 1450–1470 ''vroemoer'', 1485 ''vroetmoeder''), ''vroedvrouw'' (1406 ''vroede vrou'', ca. 1450 ''vroevrouwe'', Nnl. 1515 ''vroeyvrouw'', 1588 ''vroedvrouwe''), en Nnl. ''vroedmeester'' ‘mannelijke verloskundige’ (1699). Vergelijk Frans ''sage femme'' (vanaf de 14de eeuw), ''sage mère'' (15de eeuw), en Vroegnieuwhoogduits ''weise Frau'', ''Weis(e)frau'', ''Weismutter''. De Nederlandse vormen met ''vroed''- zijn ofwel leenvertalingen uit het Frans, ofwel zelfstandig ontstane vormen op basis van de betekenis ‘waarzegster, tovenares’ die in het Duits ook voor ‘wijze vrouw’ wordt aangetroffen.

Verwante vormen: Oudsaksisch ''frōd'' bn., ''frōdon'' ww., Middelnederduits ''vrōd'' bn., Oudhoogduits ''fruot'' bn., ''fruoten'' ww., ''fruotī'' zn. f., Oudfries en Oudengels ''frōd'' bn., OFri. ''frōdskip'' ‘oordeelsvermogen’, ''bifrōdia'' ww. ‘bevroeden’, Oud-IJslands ''frōðr'', Gotisch ''froþs'' ‘verstandig, wijs’, ''frodei'' f. ‘verstand’.

Voor het bn. kunnen we Proto-Germaans *''frōda''- ‘wijs, verstandig’ reconstrueren, een afleiding van het ww. *''fraϸjan'' ‘begrijpen’ uit PIE *''prot-je''-. Terwijl *''frōda''- een frequent type deverbale afleidingen met *-''ō''- vertegenwoordigt, is het Ohd. bn. ''frad'' ‘ijverig, bekwaam’ waarschijnlijk ouder, en gaat op PIE *''prot-o''- terug. Deze woorden zijn verwant met Litouws ''pràsti'' ‘aanwennen’, Lets ''prast'' ‘begrijpen’, Oudpruisisch inf. ''issprestun'' ‘begrijpen’, ''isspresnan'' (acc.sg.) ‘verstand’, met een stam *''prat''- uit PIE *''prot''-. Zekere verwanten van deze Germaans-Baltische woordfamilie in andere Indo-Europese talen zijn nog niet herkend.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 3 jun 2017 21:42 (CEST)

Literatuur: F. Heidermanns, ''Etym. Wb. der germ. Primäradjektive'', 1993, p. 210 en 217-218.

vlijt

2017-05-22T08:49:15Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''vlijt''' zn. ‘ijver’ Oudnederlands ''fliz'' ‘aandrang, vlijt’, ''flizech'' bn. ‘ijverig’, ''flizlicher'' bw. ‘ijveriger’, ''flizan'' ww. ‘ijveren...'

'''vlijt''' zn. ‘ijver’
Oudnederlands ''fliz'' ‘aandrang, vlijt’, ''flizech'' bn. ‘ijverig’, ''flizlicher'' bw. ‘ijveriger’, ''flizan'' ww. ‘ijveren’, pret. ''fleiz'' (ca. 1100; de tekst waarin deze vormen voorkomen bevat Hoogduitse kenmerken, zoals hier de ''z'').
Middelnl. ''flit'' m. (1200, Servaasfr.), ''vliit'' (1270–1290) ‘ijver, inzet’, ook ‘spoed, haast’; ''vliteleke'' bw. (1284, Dordrecht) ‘ijverig’; ''vlitech'' (1240, Limburg), ''vlitich'' (1340–1360) ‘toegewijd’. Ww. ''vliten'' ‘zich beijveren’ (ca. 1300, Limburgse Sermoenen); ook ''vervlijten'' met deelwoord ''vervleten''.
Nnl. ''vlijt'' v., in Brabant en Limburg m. ‘ijver, zorg, moeite, passie’ (1540), Gelders ''vliet'' (1567); ''vlijtelijk'' bw., bn. ‘ijverig, toegewijd, nauwkeurig’ (1525), na de 17e eeuw vervangen door ''vlijtig'' ‘wakker, toegewijd, vlug, ijverig’ (ca. 1540; ''vlietigh'' 1562); ''bevlijten'' ww. ‘werk van iets maken; zich oefenen’ (1597), ''vervlijten'' ‘vlijtig worden’ (1588; sporadisch), waarvan het deelwoord ''vervleten'' in de 16e en 17e eeuw frequent voorkomt als ‘zeer gesteld op, geoefend, toegewijd’ (1528).

Verwante vormen: (a) Oudsaksisch ''flīt'' m. ‘ijver’, ''flītlīko'' bw. ‘ijverig’; Middelnederduits ''vlīt'' m., ''vlītelīke'' bw., ''vlītich'' bn., Oudhoogduits ''flīz'' m. ‘ijver, inspanning, nauwgezetheid’, Mhd. ''vlīz'', Nhd. ''Fleiß''; Oudfries ''flīt'' m. ‘vlijt’, ''flītich'' ‘vlijtig’, ''flītlik'' ‘ijverig’; Oudengels ''flīt'' o. ‘strijd’. (b) Oudsaksisch ''andflītan'' ww. ‘streven’, Mnd. ''vlīten'', Ohd. ''flīzan'' ‘ijveren, strijden’, Mhd. ''vlīzen'', Vroegnhd. ''fleißen'' (Nhd. deelw. ''beflissen''), Oudengels ''flītan'' ‘wedijveren, vechten, zich inspannen’, MoE dial. ''flite'', ''flyte'' ‘kijven’.

Op basis daarvan kunnen we een PGm. sterk ww. *''flītan'' reconstrueren en een zn. *''flīta''- m. De oudste betekenis kan ‘wedijveren, strijden’ zijn geweest of ‘ijveren, zich inzetten’. Verdere etymologische verbindingen zijn onzeker. Germaans *''flīt''- kan op PIE *''pleid''- teruggaan, en Kroonen (2013: 147) verbindt daarmee Middelwelsh ''llwydaw'' ‘lukken’ < *''pleid''-. Het ''Etym. Wb. des Althochdeutschen'' (deel III, p. 398) daarentegen herleidt *''flītan'' ‘strijden’ tentatief tot de s-loze variant *''pleid''- van het PIE ww. *''(s)pleid''- ‘splijten’, waaruit o.a. Nl. '''splijten''' stamt.

Semantisch lijkt mij binnen het Germaans ook een verbinding met het sterke ww. PGm. *''flīhan'' ‘ordenen, voegen’ mogelijk, waaruit o.a. OS ''geflihid / gefliit'' ‘richt tegen’ of ‘verzoent zich met’, Mnl. ''vliën'' ‘schikken, verzoenen’, Nnl. '''vlijen''' ‘zacht neerleggen’, Fries ''flije'' ‘schikken, gelegen komen’. Het verschil in eindmedeklinker tussen *''flīhan'' en *''flītan'' kan dan alleen verklaard worden op basis van een oudere basis *''flī''-, waarvoor geen verdere aanknopingspunten bekend zijn.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 22 mei 2017 10:49 (CEST)

verguizen

2017-05-07T18:33:59Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''verguizen''' ww. ‘beschimpen’ Middelnederlands ''vergusen'' (1440–1460) ‘te schande maken’, Nnl. ''verguysen'' ‘bespotten; met hoon overladen’ (1572),...'

'''verguizen''' ww. ‘beschimpen’
Middelnederlands ''vergusen'' (1440–1460) ‘te schande maken’, Nnl. ''verguysen'' ‘bespotten; met hoon overladen’ (1572), ''guyse'' (''zetten'') ‘spottend gebaar naar iemand maken’ (1588).

Verwante vormen: Middelnederduits ''gusen'' ‘schrik aanjagen, tot zwijgen brengen’, Westfaals dial. ''vergüset'' ‘gestoord’, Ripuarisch ''verguuzen, verjuuzen'' ‘bang maken’.

Een ander Nl. werkwoord is ''guizen'' ‘gutsen, stromen; storten, gooien’ uit *''gūs''-, dat in veel dialecten nog voortbestaat (''guizen, goezen, goesje'', etc.). De betekenis lijkt op het eerste gezicht ver van ‘beschimpen’ verwijderd te zijn. Toch is het mogelijk dat ''verguizen'' in Oudnederlandse tijd (ergens tussen 500 en 1200) van ''guizen'', ''goezen'' is afgeleid. Het Oudnoorse ww. ''gjósa'' ‘stromen, opborrelen’, waarvan o.a. Deens en Noors ''gyse'' ‘huiveren, rillen’ afstammen, komt uit een PGm. sterk werkwoord *''geusan'' ‘stromen, gutsen’. Afleidingen daarvan met overdrachtelijke betekenis zijn Oudnoors ''geysa'' ‘aanzetten, ophitsen’ (uit PGm. *''gausjan''), en Oudnoors ''gys'', ''gyss'' ‘spot, hevig lachen’ (uit *''gus-ja''-). Het is daarom niet te vergezocht om ook Nl. ''ver-guizen'' ‘te schande maken’ en Mnd. ''gusen'' ‘bang maken’ als afleidingen van hetzelfde basiswerkwoord te beschouwen. Vanuit een afgeleide betekenis zoals ‘doen huiveren’, die in Deens en Noors ''gyse'' optreedt, zijn ‘bang maken’ en ‘te schande maken’ goed te begrijpen. Werkwoorden van de 2e sterke klasse vervingen in een deel van het Westgermaans vaak de stamklinker *''eu'' door *''ū'', bijvoorbeeld in Oudengels ''slūpan'' en Mnl. ''slūpen'' ‘sluipen, glippen’ met *''ū'', tegenover het behoud van de oude *''eu'' in Gotisch ''sliupan'' en Oudhoogduits ''sliofan'' ‘sluipen’). Zodoende kan PGm. *''geusan'' ‘stromen, gutsen’ in het Nederlands en aangrenzende dialecten eveneens door *''gūsan'' vervangen zijn, dat als ''guizen, goezen'' in de Nl. dialecten verschijnt. Van *''gūsan'' werd dan het zwakke ww. *(''fra''-)''gūsjan'' ‘bang maken, verguizen’ afgeleid.

Pgm. *''geusan'' ‘opwellen, gutsen’ is een afleiding met -''s''- bij het PIE ww. *''ǵheu''- ‘gieten’, waarvan ook het ww. *''ǵheu-d''- is afgeleid waaruit Germaans *''geutan'' en Nl. '''gieten''' zijn ontstaan. Het ligt voor de hand om aan te nemen dat *''geusan'' gebouwd is op een PIE s-aoristus *''ǵheu-s''-, zoals meerdere onderzoekers al hebben aangenomen.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 7 mei 2017 20:33 (CEST)

Literatuur:
Harald Bjorvand & Fredrik Otto Lindeman. 2000. ''Våre Arveord. Etymologisk Ordbok'', p. 329.
Frederik Kortlandt. 2011. Where have all the aorists gone? ''Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik'' 67, 143–148. [i.h.b. p. 147]
Elmar Seebold. 1970. ''Vergl. u. etym. Wörterbuch der germ. starken Verben'', p. 227–228.

vergetel

2017-04-28T20:44:21Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''vergetel''' bn. ‘vergeetachtig’ Middelnederlands ''vergetel'' ‘vergeetachtig’ (1284), Nnl. ''verghetel'' ‘vergeetachtig’, ook ‘vergetend’ (1588). In...'

'''vergetel''' bn. ‘vergeetachtig’
Middelnederlands ''vergetel'' ‘vergeetachtig’ (1284), Nnl. ''verghetel'' ‘vergeetachtig’, ook ‘vergetend’ (1588). In de schrijftaal uitgestorven na 1700. Afleiding: ''onverghetel'' ‘niet te vergeten’ (1350-1450). Het simplex -''getel'' komt met een ander voorvoegsel al voor in het Oudnederlandse zn. ''afgetali'' v. ‘vergeetachtigheid’ (Wachtendonckse Psalmen, 901–1000).

'''vergetelheid''' zn. ‘het vergeten zijn, het vergeten’
Mnl. ''vergetelheit'' ‘vergeetachtigheid’ (1351), Nnl. ''verghetelheijt'' (1510–1519) ‘vergeetachtigheid; het vergeten zijn/hebben/worden’.

Verwante vormen: Middelnederduits ''vorgetel'' ‘vergeetachtig’, Oudhoogduits ''abgezzal'' ‘vergeten’, ''āgezzal'' ‘vergeetachtig’, Oudengels ''forgytel'' ‘vergeetachtig’, ''andgetul, andgyttol'' ‘verstandig’, ''ofergitol, ofergeotol'' ‘vergeetachtig’; Oudnoors ''Sann-getall'' bijnaam van Odin, lett. ‘de waarheid vermoedend’.

Het Proto-Germaans bn. *''getula''- ‘pakkend, vattend’ is afgeleid van het ww. *''getan'' ‘pakken’. De afleiding *''fra-getula-'' ‘vergeetachtig’ veronderstelt het bestaan van het ww. *''fra-getan'' waaruit '''vergeten''' stamt. Andere Nederlandse bn. op -''el'' bij werkwoorden zijn o.a. ''schamel'', ''kregel'', ''vermetel'', ''wankel''.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 28 apr 2017 22:44 (CEST)

vaak

2017-04-23T20:05:48Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''vaak''' zn. ‘slaap’ Oudnederlands ''Vak'', gebruikt als bijnaam: ''Simon cognomento Vak'' (1130–1161). Middelnl. ''vaek'' m. ‘slaperigheid, slaap’ (1240),...'

'''vaak''' zn. ‘slaap’
Oudnederlands ''Vak'', gebruikt als bijnaam: ''Simon cognomento Vak'' (1130–1161). Middelnl. ''vaek'' m. ‘slaperigheid, slaap’ (1240), Nnl. ''vaeck'' (1540), ''vaak'' (1612). Tot ca. 1700 in de Noordnl. literatuur in gebruik voor ‘slaap’, bijv. in ''de vaak verdrijven, de vaak uit de ogen wrijven''. In de standaardtaal nog in de uitdrukking ''praetjes voor de vaeck'' (1613, Bredero) ‘praatjes voor de vaak, verhaaltjes om iemand in slaap te krijgen’. Dialectisch ''vaok, vaak'', ''vèèk''(''e'') ‘slaap’ (Vlaams, Zeeuws, Brabants, Gelders, Overijssels). Verder is het woord bewaard in de naam van ''Claes-vaeck'' (1666, Bruno, ''Mengel-moes''), ''Klaas Vaak'' (vanaf 1726) ‘het Zandmannetje’.

'''vaken''' ww. ‘slapen’
Oudnl. ''facon'' ‘slapen’ (901–1000, Wachtendonckse Psalmen), ''fakinga'' ‘slaap’ (ibidem), Mnl. ''vaken'' ‘slaperig worden, slapen’ (1240), meestal met datief subject: ''mi vaket'' ‘ik krijg slaap’, Nnl. ''vaecen'' (1528), ''vaeken, vaken''. Ook Mnl. ''vakeren'' ‘sluimeren’ (1477, Delftse Bijbel), en daarvan afgeleid Mnl. ''vakerech'' (1291–1300), ''vakerich'' (1401–1450), Nnl. ''vaeckerigh'' (1562) ‘slaperig’.

Verwante vormen: Nieuwnederduitse dial. ''fakk'' ‘moe, zwak, flauw’, Mhd. ''vachen'' ‘slaperig zijn’, MoE ''fag'' bn. ‘wat slap hangt’, ''fag'' ww. ‘afmatten; verflauwen, kwijnen’. Zuidnederlandse ''vag'', ''fagge'', ''fak'', ''vakke'' ‘vod; vrouw (pejoratief)’ kan daar ook goed bijhoren, omdat woorden voor ‘vod’ en ‘slet’ vaak van ‘slap’ zijn afgeleid.

De Nederlandse woorden gaan terug op een zn. *''faka''- en een ww. *''fakōjan''-, waarnaast blijkens het Engels en het Zuidnl. ook een variant met *''fag(g'')- bestond. Ze wijzen volgens Kroonen (2013: 124–125) op een Germaans ww. *''fakk''-, *''fag''- met de betekenis ‘loshalen, loshangen’, van waaruit ‘slap’ en ‘slaperig’ goed verklaard kunnen worden. De wortelvorm *''fak''- zou dan secundair als aanpassing van *''fakk''- aan *''fag''- ontstaan zijn. Uiteindelijk zou het woord teruggaan op de PIE wortel *''poḱ''-, *''peḱ''- ‘wol plukken’ (van een schaap), en verwant zijn met Nl. '''vee''' en '''vacht'''.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 23 apr 2017 22:05 (CEST)

smaldeel

2017-04-11T18:34:33Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''smaldeel''' zn. ‘onderdeel’ Nnl. ''smaldeel'' (1700). Afgeleid uit het werkwoord Mnl. ''smaldeelen'' ‘in kleine delen splitsen, onderverdelen’ (1301–25),...'

'''smaldeel''' zn. ‘onderdeel’

Nnl. ''smaldeel'' (1700). Afgeleid uit het werkwoord Mnl. ''smaldeelen'' ‘in kleine delen splitsen, onderverdelen’ (1301–25), ''smaeldelen'' (1362), Nnl. ''smaldeelen''. Daarvan ook het bw. ''smaldeelich'' ‘betreffende wiskundige breuken’ (De Dene, 1561) en zn. Mnl. ''sma(e)ldelinge'' ‘splitsing, omslag’ (1409-1412), Nnl. ''smaldelinge'' (1511).

Samenstelling van '''smal''' en '''deel''', gevormd in de tijd dat smal nog ‘klein’ betekende. ''Smal'' mag in ''smaldelen'' dus als een oorspronkelijk resultatief bn. opgevat worden: *''smal *delen'' ‘verdelen zodat daaruit kleinere delen ontstaan’ > ''smaldelen''. In het Vroegmiddelnederlands komen daarnaast ook enkele samenstellingen met zn. voor, zoals het toponiem ''Smalrac'', lett. ‘klein rak, kleine strook’, en ''smaltiende'' ‘klein tiende’ (1280–87; vgl. Middelnederduits ''smalteghede'' ‘id.’), d.w.z. ‘tiende van klein vee, vruchten, groenten’, dat in contrast staat met het ''grote'' of ''grove tiende'' ofwel korentiende.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 11 apr 2017 20:34 (CEST)

schreef

2017-04-03T07:36:35Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''schreef''' zn. ‘streep’ Mnl. ''screve'' v./m. ‘spleet, snede, opening’ (1351), ook ‘streep, lijn’, vandaar ‘grenslijn’ en ‘maat voor vloeistoffen ...'

'''schreef''' zn. ‘streep’
Mnl. ''screve'' v./m. ‘spleet, snede, opening’ (1351), ook ‘streep, lijn’, vandaar ‘grenslijn’ en ‘maat voor vloeistoffen of hout’ (1345: ''23 screven houts''); Nnl. ''screve, schreve'' (1510), ''schreef'' (1620) ‘streep, grenslijn, perk; reet, kier; inhoudsmaat’. Vandaar overdrachtelijk in ''boven screven, buter screven'' ‘boven mate, uitermate’ (1510). Met ‘over’ zoals in het MoNl.: ''ouer de screue'' ‘bovenmatig’ (Biestkensbijbel, 1560), ''gaettet over die screve'' ‘gaat het over de schreef’ (''Trou moet blijcken'', ca. 1600, Boek A, stuk ''Die mane'').

Het Vlaamse ww. ''schrevelen'' ‘kriebelen, griezelen’, waarbij ONl. ''Screuel'' als toenaam (1156), VMnl. ''Screuel'' (1269), lett. ‘Krasser’, ’Treuzelaar’ of iets dergelijks, is van een niet-geattesteerd ww. *''skreven'' afgeleid.

Verwante vormen: Mnd. ''schreve'' m. ‘streep, lijn, maat’, Mhd. ''schrewe'' m. ‘spleet’, Ohd. ''screvōn'' ‘inkrassen’; Oudnoors ''skref'' o. ‘stap, schrede’ (*‘ruimte tussen de benen, kruis’, vgl. Nhd. ''Schritt'' ‘schrede; kruis’), MoZwe. ''skreva'' ‘spleet’. Nl. ''schreef'' gaat terug op PGm. *''skreban''- ‘kerf, spleet’, het Oudnoorse woord op *''skreba''-. Beide zijn afgeleid van een PGm. sterk ww. *''skreban''- ‘kerven’ (Kroonen 2013: 444) dat een Proto-Indo-Europees ww. *''skrebh''- voortzet, met verwanten o.a. in Latijn ''scrobis'' ‘groeve, kuil’ en Russisch ''skresti'', 1sg. ''skrebu'' ‘krabben’.

Van hetzelfde PIE ww. stammen ook af: Nl. '''schraven''' ‘schrapen, wroeten’ (uit *''skrabōn''-) met het frequentatief ''schraf/velen'' ‘woelen’, Nl. '''scherf''' (uit PGm. *''skarba''-) en Nl. '''schrobben''' (uit *''skrubbōn''-), vgl. Kroonen 2013: 447. Met een later ontstane Germaanse *''p(p)'' horen daarbij Nl. ''schrapen'', '''schrappen''' en Mnl. (Vlaams) ''schrepen'' ‘schrapen’.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 3 apr 2017 09:36 (CEST)

rul

2017-03-27T19:42:37Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''rul''' bn. ‘korrelig’ '' Nnl. ''rul'' ‘los, fijkorrelig’ bn. in ''de rulle aarde'' (1622, Bredero),'' het rulle zand (1814), ‘los’ in ''Laetst zagh ik ...'

'''rul''' bn. ‘korrelig’
''
Nnl. ''rul'' ‘los, fijkorrelig’ bn. in ''de rulle aarde'' (1622, Bredero),'' het rulle zand (1814), ‘los’ in ''Laetst zagh ik een aerdigh baesje / Dorre blaedtjes rul op een / Houde''n ‘laatst zag ik een aardig baasje dorre blaadjes los op elkaar houden’ (J. Beets, 1668). MoWFri. ''rul'' maar ouder ook ''rol'' (1869).

Niet buiten het (Noord-)Nederlands bekend. Gezien de betekenis ligt een verband met het ww. ''rollen'' voor de hand: ‘rul’ zand is zand waarvan de korrels over elkaar heen rollen (i.t.t. klei of veen, bijvoorbeeld). In het Westnederlands is de korte ''o'' vaak tot ''u'' geworden, onder andere naast ''l'' (vgl. ''krul'' uit ''krol''), en als het Friese woord uit het Hollands komt, bevestigt het dat daar ''rol'' heeft bestaan. Ik deel daarom de mening van de Vries/de Tollenaere (''Etym. W''b., 2010) dat ''rul'' waarschijnlijk recent ontstaan is (en wel uit ''rol''), en niet op een oude Germaanse formatie *''ruzla''- of *''ruzlja''- teruggaat. Probleem is wel dat een bn. *''rol'' of *''rolle'' ‘rollend’ nergens voorkomt. Eén mogelijke verklaring is dat er in het Mnl. een samenstelling *''rollezand'' ‘rollend zand’ heeft bestaan (zoals ''rolblok'', ''rolsteen'') die later als twee woorden bn.-zn. *''rolle *zand'' is opgevat, waarna het bn. zich zelfstandig maakte. Maar dat is natuurlijk pure speculatie.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 27 mrt 2017 21:42 (CEST)

rataplan

2017-03-20T09:13:27Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''rataplan''' zn. ‘rommel’ Nnl. ''rataplan'' ‘rombom’, nabootsing van het geluid van een trommel. Het vroegst aangetroffen in ''Rataplan, of de jonge Trommel...'

'''rataplan''' zn. ‘rommel’

Nnl. ''rataplan'' ‘rombom’, nabootsing van het geluid van een trommel. Het vroegst aangetroffen in ''Rataplan, of de jonge Trommelslager'', titel van een uit het Frans vertaald blijspel (1825). Daarna bekend geraakt door ''het rataplan(-koor)'' uit Meyerbeers opera ''Les Huguenots'' (1836), in Nederlandse krantenrecensies vanaf de jaren 1850. Van het geluid is afgeleid het werkwoord ''rataplannen'' ‘op de trommels slaan’ (1864, Busken Huet). De uitdrukking ''d(i)e (ge)heele rataplan'' ‘de hele santekraam, de hele boel’ tref ik in kranten aan vanaf 1865, met ''rataplan'' (1865), ''ratteplan'' (1884), ''rattaplan'' (1887).

Afkomstig uit Frans ''rataplan'' ‘tromgeroffel’ (sinds 1822 in de titel van boven genoemd blijspel), klanknabootsend gevormd; vergelijk Franse varianten als ''patatras'', ''patatrac'', ''patapouf'', ''bataclan''.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 20 mrt 2017 10:13 (CET)

pruilen

2017-03-12T21:13:41Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''pruilen''' ww. ‘de lippen tuiten van teleurstelling’ Middelnederlands ''pruulstu'' ‘pruil jij’ (''ende alsment di bidt, so pruulstu'' ‘rogata non cantas...'

'''pruilen''' ww. ‘de lippen tuiten van teleurstelling’

Middelnederlands ''pruulstu'' ‘pruil jij’ (''ende alsment di bidt, so pruulstu'' ‘rogata non cantas’; Hol. 1464–1485), ''hi pruult'' ‘hij pruilt’ (Hol., 1430–1450), ''pruylen'' ‘mopperen’ (1477). Nieuwnl. ''pruylen'' ‘mopperen, treuren’ (1552–1554), ''pruilen'' (1615) ‘mopperen, boos zijn, dreinen, treuren’. In dialecten: ''proelen'' in Gelderland, Overijssel, Drente, ''prullen'' in Noord-Holland, ''prollen'' ‘pruilen, knoeien, zuipen’ in Zeeland. Daarnaast Mnl. ''proel'' m. o. ‘mooie woorden, woordenpraal’ (1479). Met korte klinker: Mnl. ''prollen'' ‘brommen, grommen’ (1490), Nnl. ''prollen'' ‘grommen’ (1643).

Verwante vormen: Middelnederduits ''prūlich'' ‘pruilerig’. Onzeker is de verwantschap van Middelengels ''prolle'', VroegMoE ''prowle'', ''proole'', MoE ''prowl'' ‘rondsluipen, clandestien verkrijgen’. Daarnaast Laatmiddelengels ''purle'' ‘rondsluipen’, met metathese uit *''prulle''. Of de Engelse woorden inderdaad verwant zijn, hangt ervan af of men ‘pruilen’ of ‘mopperen’ qua betekenis met ‘rondsluipen’ wil verbinden.

We moeten uitgaan van *''prūl''- ‘pruilen’ in het Noordnederlands en Nederduits, en *''prul''- in het hele Nederlands. Gezien Mnl. ''proel'' ‘mooie woorden’ en ''prollen'' ‘brommen’ lijkt de beste verbinding die te zijn met Middelnederduits ''pralen'' ‘luid spreken, snoeven’, een afleiding van Mnd. ''prāl'' ‘lawaai, opschepperij’ (in de standaardtaal gekomen via het Hoogduits, zie bij '''pralen'''). Dan was het geluid dat bij mopperend ‘brommen’ hoort dus de oudste betekenis van ''pruilen'', dat zich later heeft beperkt tot de bijbehorende gezichtsuitdrukking. Deze onomatopoëtische woorden met ''pr''- kunnen met '''brallen''' en '''brullen''' verbonden worden waarin ook ''a''- en ''u''-vocalisme afwisselen, net als in ''pralen'' naast ''pruilen''. De variatie tussen ''br''- en ''pr''- kan op het konto van hun klanknabootsende karakter geschreven worden.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 12 mrt 2017 22:13 (CET)

pimpelpaars

2017-03-04T15:52:12Z

Mdevaan:

'''pimpelpaars''' bn. ‘hard paars’

Nnl. ''pumpel'' bn. (1617), ''pimpel'' zn. ‘paars’ (1624), ''pimpelpaers'' bn. (Bredero, 1610–1619), ''pumpelpaers'' (1642), ''pimpelpeers'' (1650). Daarnaast de verbinding ''pimpel en peers'' (1733), ''pimpel en paars'' (1738).

''Pumpel'' is waarschijnlijk ontstaan door ronding van ''i'' naast de lipklanken ''p'' en ''m'', vgl. ''wulp'' uit ''welp''. Ook bij ''pimpel'' ‘pukkel, puist; vaasje, glaasje’ bestaan varianten met ''u'' (al in de 17e eeuw), evenals bij ''pimpelmees'' (WVla. ''pumpermeeze'').

De zoektocht naar een kleurwoord als directe bron van ''pimpel'' is tot nu toe vruchteloos gebleven. Het woord ''purper'' is vanouds met ''u'' geattesteerd en er is niets dat voor een dissimilatie van ''pur''- tot ''pum''- pleit. De pimpelmees heeft weliswaar een blauwe kruin en vleugels, maar het woord is pas vanaf 1567 geattesteerd, en de herkomst van ''pimpel'' wordt er niet duidelijker door. Het werkwoord ''pimpelen'' ‘veel drinken’ doet aan de gekleurde neus van drinkebroers denken, maar lijkt eerder van het zn. ''pimpel(tje)'' ‘drinkglaasje’ te zijn afgeleid.

Mogelijk is daarom de kleurbetekenis van ''pimpel'' secundair ontstaan, zoals bij '''paars''' zelf (oorspronkelijk ‘Perzisch’), ''oranje'' (‘sinaasappelkleur’) en ''violet'' (‘viooltjeskleur’). Het valt op dat ''pimpel'' en ''pumpel'' in de oudste teksten niet dwingend en/of uitsluitend een kleur aanduidt. De ''pumpele wanghen'' uit 1617 kunnen ‘bolle wangen’ betekenen: ''Ick beloofje dit: dat jou Deensche kop, en pumpele wanghen, van desen avont lustigh vlieghen sullen vanghen'' (Klucht van Tryn van Hamborgh). De beschrijving is duidelijk pejoratief, en de wangen kunnen als ‘met de kleur van pukkels’ worden opgevat. Ook negatief is de omschrijving van Fijtje’s wangen in Jan Vos’ Klucht van Oene (1642): ''Heur rondtom kaakelbont en pumpelpaerse wangen zou men in 't gasthuis veur tinne-pispotten an de bedtsteen te pronk hangen''. Bredero’s ''pimpelpaers'' staat in een spotlied over een lelijke minnares: ''Haer tangden zijn kastangie bruyn, heur lippen pimpelpaers''. Ook in het anonieme Muyder-sproockje uit 1650 slaat ''pimpelpeers'' op het gezicht: ''hy swol van benautheyt om sijnen kop gelijck een padde, ja wiert so pimpelpeers in sijn aensicht, als hadde hy al een uyr aen de galgh gehangen''. Ten slotte maakt deze interpretatie het bestaan van ''pimpel en peers'' ‘bont en blauw’ begrijpelijker, namelijk als ‘beurs en paars’: ''Daar ik myn nieuwsgierigheid, met een pimpel en peerse schouder meer dan een geheele week lang beklaagde'' (1733).

Ik stel dus voor dat ''pimpel'' oorspronkelijk ‘pukkelkleurig’ betekende, en hetzelfde woord was als ''pimpel'' ‘pukkel’ dat in het WNT alleen onder ''pumpel'' genoemd wordt, maar dat zeker identiek is aan ''pimpel'' ‘borrelglaasje’, ''pimpel'' ‘zwak persoon’ en ook ''pimpeltje'' ‘kleine mees’. Hoewel de samenstelling ''pimpelmees'' (1567) eerder is geattesteerd dan ''pimpeltje'' ‘pimpelmees’ (1622), kan aan het benoemingsmotief ‘kleine mees’ moeilijk getwijfeld worden.

Nederlands ''pimpel'' moet verwant zijn aan Engels ''pimple'' ‘pukkel’, Middelengels ''pemple, pymple''. Dat laatste kan binnen het Engels horen bij Oudengels ''pipeliende'' ‘puistig’, maar de verdere herkomst van ''pi(m)pel''- geldt als onduidelijk.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 4 mrt 2017 16:50 (CET)

pimpelpaars

2017-03-04T15:50:22Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''pimpelpaars''' bn. ‘hard paars’ Nnl. ''pumpel'' bn. (1617), ''pimpel'' zn. ‘paars’ (1624), ''pimpelpaers'' bn. (Bredero, 1610–1619), ''pumpelpaers'' (164...'

'''pimpelpaars''' bn. ‘hard paars’

Nnl. ''pumpel'' bn. (1617), ''pimpel'' zn. ‘paars’ (1624), ''pimpelpaers'' bn. (Bredero, 1610–1619), ''pumpelpaers'' (1642), ''pimpelpeers'' (1650). Daarnaast de verbinding ''pimpel en peers'' (1733), ''pimpel en paars'' (1738).

''Pumpel'' is waarschijnlijk ontstaan door ronding van ''i'' naast de lipklanken ''p'' en ''m'', vgl. ''wulp'' uit ''welp''. Ook bij ''pimpel'' ‘pukkel, puist; vaasje, glaasje’ bestaan varianten met ''u'' (al in de 17e eeuw), evenals bij ''pimpelmees'' (WVla. ''pumpermeeze'').

De zoektocht naar een kleurwoord als directe bron van ''pimpel'' is tot nu toe vruchteloos gebleven. Het woord ''purper'' is vanouds met ''u'' geattesteerd en er is niets dat voor een dissimilatie van ''pur''- tot ''pum''- pleit. De pimpelmees heeft weliswaar een blauwe kruin en vleugels, maar het woord is pas vanaf 1567 geattesteerd, en de herkomst van ''pimpel'' wordt er niet duidelijker door. Het werkwoord ''pimpelen'' ‘veel drinken’ doet aan de gekleurde neus van drinkebroers denken, maar lijkt eerder van het zn. ''pimpel(tje)'' ‘drinkglaasje’ te zijn afgeleid.

Mogelijk is daarom de kleurbetekenis van ''pimpel'' secundair ontstaan, zoals bij '''paars''' zelf (oorspronkelijk ‘Perzisch’), ''oranje'' (‘sinaasappelkleur’) en ''violet'' (‘viooltjeskleur’). Het valt op dat ''pimpel'' en ''pumpel'' in de oudste teksten niet dwingend en/of uitsluitend een kleur aanduidt. De ''pumpele wanghen'' uit 1617 kunnen ‘bolle wangen’ betekenen: ''Ick beloofje dit: dat jou Deensche kop, en pumpele wanghen, van desen avont lustigh vlieghen sullen vanghen'' (Klucht van Tryn van Hamborgh). De beschrijving is duidelijk pejoratief, en de wangen kunnen als ‘met de kleur van pukkels’ worden opgevat. Ook negatief is de omschrijving van Fijtje’s wangen in Jan Vos’ Klucht van Oene (1642): ''Heur rondtom kaakelbont en pumpelpaerse wangen zou men in 't gasthuis veur tinne-pispotten an de bedtsteen te pronk hangen''. Bredero’s ''pimpelpaers'' staat in een spotlied over een lelijke minnares: ''Haer tangden zijn kastangie bruyn, heur lippen pimpelpaers''. Ook in het anonieme Muyder-sproockje uit 1650 slaat ''pimpelpeers'' op het gezicht: ''hy swol van benautheyt om sijnen kop gelijck een padde, ja wiert so pimpelpeers in sijn aensicht, als hadde hy al een uyr aen de galgh gehangen''. Ten slotte maakt deze interpretatie het bestaan van ''pimpel en peers'' ‘bont en blauw’ begrijpelijker, namelijk als ‘beurs en paars’: ''Daar ik myn nieuwsgierigheid, met een pimpel en peerse schouder meer dan een geheele week lang beklaagde'' (1733).

Ik stel dus voor dat ''pimpel'' oorspronkelijk ‘pukkelkleurig’ betekende, en hetzelfde woord was als ''pimpel'' ‘pukkel’ dat in het WNT alleen onder ''pumpel'' genoemd wordt, maar dat zeker identiek is aan ''pimpel'' ‘borrelglaasje’, ''pimpel'' ‘zwak persoon’ en ook ''pimpeltje'' ‘kleine mees’. Hoewel de samenstelling ''pimpelmees'' (1567) eerder is geattesteerd dan ''pimpeltje'' ‘pimpelmees’ (1622), kan aan het benoemingsmotief ‘kleine mees’ moeilijk getwijfeld worden.

Nederlands ''pimpel'' moet verwant zijn aan Engels ''pimple'' ‘pukkel’, Middelengels ''pemple, pymple''. Dat laatste kan binnen het Engels horen bij Oudengels ''pipeliende'' ‘puistig’, maar de verdere herkomst van ''pi(m)pel''- geldt als onduidelijk. Gezien de ''p''-, die in Germaanse woorden zeldzaam is, zou een Romaans of Latijns leenwoord voor de hand liggen.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 4 mrt 2017 16:50 (CET)

woerd

2017-02-19T10:00:52Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''woerd''', '''waard''' zn. ‘mannetjeseend’ Als oudste attestatie wordt Mnl. ''woerde'' mv. (1380, Kameraarsrekeningen Utrecht) aangezien. Maar dat het hier daadw...'

'''woerd''', '''waard''' zn. ‘mannetjeseend’
Als oudste attestatie wordt Mnl. ''woerde'' mv. (1380, Kameraarsrekeningen Utrecht) aangezien. Maar dat het hier daadwerkelijk om ‘woerden’ en niet om ‘woorden’ gaat lijkt me, gezien de context, heel onzeker; de brontekst zou opnieuw bestudeerd moeten worden.
Nnl. ''woert'', mv. ''woerden'' (1520–1530, Noord-Holland), ''woorde'' (1567, NHol.), ''weert'' (1622), ''waertvogel'' (1636), ''waard'' (1811). Vanaf Bredero (1612) vinden we de woordspelende uitdrukking ''De woorden syn wel goet, maar d’Eenden leggen d’eyeren''.

'''wartel''' zn. ‘mannetjeseend’
Nnl. ''wertel'' (1623, Zeeland), ''wartel'' (1625, Cats, Zeeland).

Dialectvormen: (1) Noord-Holland ''woerd, woort'', oostel. Zuid-Holland ''waard'', Goedereede ''waerd'', Alblasserwaard en westel. Utrecht ''weerd, wèèrd'', Groningen, noordelijk Nedersaksen ''waord'' (uit ''waard''), Drente en Veluwe ''woerd''; (2) Zeeuws ''wertel, waertel''; (3) ''wedik, wiedik'' in Twente en Westfalen, ''week(e), wèèk(e'') in Overijssel en de Achterhoek; (4) ''winder, wuunder, wiender, wendel, wenderik'' en varianten in een brede strook van oostelijk Utrecht, via het oosten van het Rivierengebied en Noord-Brabant, Antwerpen en Vlaams Brabant tot incl. de beide Limburgen.

Verwante vormen: Mnd. ''warte'' (1460), Nnd. dial. ''wart, woort'' (Holstein, Ostfriesland).

In de standaardtaal vinden we de overgang van ''aa'' tot ''oo'' en ''oe'' tussen ''w'' en ''r'' + dentaal ook in '''zwoerd''' uit *''swardu''- (eerste attestatie met ''oe'' in 1485, met ''oo'' in 1567). De vorm ''waard'', waarop ''woerd'' en ''woord'' teruggaan, kan uit ouder *''ward''- of *''werd'' komen, vgl. '''paard''' uit *''perd'' en andere gevallen. Het Zuidnederlands bewijst *''werd''- (zie hieronder). Nederduits ''warte'' en Zeeuws ''wartel'' suggereren dat de ''t'' oorspronkelijk is, maar de vorm ''woorde'' uit 1567 wijst op ''d''. Het meest voor de hand liggend is dan dat de oudste vorm op een -''d'' eindigde die op het woordeinde tot -''t'' werd, en dat die ''t'' her en der gegeneraliseerd werd.

De etymologie geldt als onbekend. Goossens 2001 biedt een interessante mogelijkheid, nl. een oude samenstelling van *''wera''- ‘man’ en *''anad''- ‘eend’, met het suffix -''er'' voor mannelijke persoons- en dierennamen (als in ''kater'' en, vooral, '''gander''' ‘mannetjesgans’). Voor het type samenstelling vergelijk Germaans *''wera-wulfa''- ‘'''weerwolf'''’, eig. ‘man-wolf’. Die etymologie past Goossens toe op dialecttype (4) ''wender(ik)'', waarvoor het vocalisme van de zuidelijkste dialecten een ouder *''wern(d)er(ik)'' bewijst. Over het type ''waard'' laat Goossens zich niet uit, maar het lijkt me dat het evenzeer uit *''wer-anad''-, ONl. *''weren(e)d''-, kan komen. De gereduceerde variant *''wernd''- kon de ''n'' verliezen, waarna *''werd''- resulteerde dat dan de geattesteerde vormen opleverde. Voor ''woorde'' en ''warte'' kunnen we een mannelijke ''n''-stam aannemen.

Het Westfaalse ''wedik'' is al ca. 1420 als ''wedic'' geattesteerd, in 1495 in Deventer als ''weeck'', en werd blijkens de Mecklenburgse dialecten al in de 13e eeuw door migranten uit Westfalen zonder ''r'' meegebracht. Het kan dus niet op *''werdik'' teruggaan. De etymologie geldt als onbekend. Denkbaar is een afleiding van het Germaanse ww. *''wedan'' ‘verbinden, jukken’ (Got. -''widan'', Ohd. ''giwetan''), in de betekenis ‘partner’. De verklaringen uit een lokroep of als Slavisch leenwoord, die Weijnen in zijn ''Etymologisch dialectwoordenboek'' (2003) geeft, zijn beide niet overtuigend.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 19 feb 2017 11:00 (CET)

Literatuur:
Goossens, Jan. 2001. Over een bokkesprong van de r, een mannelijke eend en een zweertje op het ooglid. Taal en Tongval 53, 207–223.
Kaarten:
Goossens, Jan. 1988-1994. Sprachatlas des nördlichen Rheinlands und des südöstlichen Niederlands. “Fränkischer Sprachatlas”. Marburg. Deel 3A, kaart 29 ‘Enterich’.
Heeroma, Klaas. 1957-1963. Taalatlas van Oost-Nederland en aangrenzende gebieden. Deel 1, kaart 8.
Kroes, Ja. Chra. 1935. TNTL 54, 245.
van Veen, T. 1964. Utrecht tussen oost en west. Studies over het dialect van de provincie Utrecht. Assen, p. 90, kaart 12.

zigzag

2017-02-12T08:28:16Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''zigzag''' bw. zn. ‘schuin heen en weer; geknikte lijn’ Nnl. zn. ''ziegezage'', mv. -''n'' (1716, ''Oprechte Haerlemsche Courant''), ''zigezag'', mv. ''zigezage...'

'''zigzag''' bw. zn. ‘schuin heen en weer; geknikte lijn’

Nnl. zn. ''ziegezage'', mv. -''n'' (1716, ''Oprechte Haerlemsche Courant''), ''zigezag'', mv. ''zigezagen'' (1732, ''Leydse Courant''), ''ziguezagues'' mv. (1734), ''sic-sac'' (1749), ''ziczac'' (1767), ''zigzag'' (1844), ''zikzak'' (1861). Eerst ‘hoekige en schuin lopende loopgraaf’ bij belegeringen, allereerst bij het beleg van Maastricht in 1673 onder leiding van Vauban; later ook ‘lijn die beurtelings de ene en de andere kant opgaat’ en ‘op en neer gaande beweging, bijv. van een rups’ (1767). Vormen met een ''k''-klank verdwijnen na 1900 bijna geheel.

Gezien de vormen en de context ontleend aan Frans ''zigzac'' (1662), ''ziguezague'' (1673), ''zigzag'' (1680), ''ziczac'' (1694) ‘zigzag(lijn)’. Dat is volgens sommige woordenboeken ontleend aan Duits ''zickzack'' (1710 ''sicsac'', 1716 ''zigzag''), dat als geredupliceerde variant van Duits ''Zacke'' ‘punt’ wordt gezien. Maar in het Duits komt het woord ook eerst als krijgskundige term voor, en de oudste Duitse vorm heeft een ''s''-, die erop wijst dat de huidige ''z''- [ts-] een spellingsuitspraak is (zo ''Franz.Etym.Wb''. deel 14, p. 663). Omgekeerd kan ''ziguezague'' moeilijk als weergave van Duits ''zickzack'' opgevat worden. Dus is het Franse woord ouder en de bron van het Duitse. De uiteindelijke herkomst van het Franse woord is onbekend, al lijkt een klanksymbolische vorm met de bekende i-a variatie (als in Frans ''tic tac''), die een herhaalde beweging of geluid aanduidt, het meest waarschijnlijk.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 12 feb 2017 09:28 (CET)

zweem

2017-01-30T08:11:26Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''zweem''' zn. ‘vleugje’ Nnl. ''sweem'' (1635), ''zweem'' (1715) ‘de minste gelijkenis’, ‘geringe hoeveelheid, glimp, vleugje’. Vanaf de oudste attestatie...'

'''zweem''' zn. ‘vleugje’
Nnl. ''sweem'' (1635), ''zweem'' (1715) ‘de minste gelijkenis’, ‘geringe hoeveelheid, glimp, vleugje’. Vanaf de oudste attestaties in veel gevallen in ontkennende context, met geen of zonder.

'''zwemen''' ww. ‘enige gelijkenis hebben’
Mnl. ''sweymen'' ‘over de grond slepen’ (1410–1430), ‘zweven’ (1450–1470), in hss. met Hollandse, Utrechtse en Gelders-Overijsselse kenmerken, ''nasweymen'' ‘naäpen’ (1451–1500). Een rijmend tekstvoorbeeld uit het Brabants, handelend over ‘zwevende’ of ‘dwalende’ zielen: ''O duvels alle, versterct u neringe! / Hier wert soo over grote geeringe / vanden sielen die hier zweymen, / wi en selense waer weten heymen'', in ''Die erste Bliscap van Maria'' r. 739–742, Brussel, hs. ca. 1470–1530 (de Vreese 1931).
Nnl. ''swemen'' (1615), ''zweemen'' (1649) ‘lijken op, de kenmerken vertonen van’. Eenmaal ''verswemen'': ''ick … versweemde in mijn traenen'' ‘ik verdwaalde/verdronk in mijn tranen’.

In het Nederlands heeft het ww. duidelijk de oudste papieren, waarbij zich in ''nasweymen'' reeds de betekenisovergang naar ''sweemen'' ‘lijken op’ aftekent. Het zn. ''zweem'' moet dus van het ww. zijn afgeleid. De verdeling in het werkwoord tussen ''ee'' in de kustprovincies en ''ei'' in het binnenland komt overeen met de gebruikelijke reflex van WGm. *''ai'' met ''i''-umlautfactor in het Nederlands.

Verwanten vormen: Middelnederduits ''swemen'', ''sweymen'' ‘fladderen, zweven’, Middelhd. ''sweimen'' ‘zweven, heen en weer zwaaien’, ''sweim'' m. ‘het zweven, heen en weer zwaaien’, Oudengels ''swǽmen'' ‘treurig maken’, ''áswǽmen'' ‘treuren’, ''swǽm'' ‘nietsnut’; Oudnoors ''sveima'' ‘rondzwerven’, ''sveim'' n., ''sveimr'' m. ‘lawaai, opschudding’.

PGm. *''swaimjan''- ‘zweven, doelloos rondfladderen’ is waarschijnlijk van het eveneens overal aangetroffen zn. *''swaima''- ‘zweven’ afgeleid. Met een andere stamklinker vinden we Nnl. '''zwijm''', Mnl. ''swijm'' ‘flauwte, bewusteloosheid’, Oudsaksisch ''swīmo'' ‘duizeling’, Oudfries ''swīma'' m. ’bewusteloosheid’, uit PGm. *''swīman''-, en ON ''svimi'' ‘duizeligheid’ < *''swiman''-. De verdere analyse is onzeker. Kroonen (2011: 251) reconstrueert een afleiding *''swéi-mn''-, *''swi-mén''- bij MoIJsl. ''svía'' ‘afnemen’ < PGm. *''swīan''-, en daarnaast een afzonderlijk *''swai-ma''- bij hetzelfde ww. Dat is mogelijk, maar de betekenis ‘zweven, rondzwerven’ is niet evident van ‘afnemen, duizelig worden’ afkomstig. Een alternatief is daarom, *''swaima''- af te leiden van PGm. *''swīban''- ‘zwaaien, zwenken’ (Mnl. ''swiven'') uit PIE *''kwseibh''- ‘zwaaien, zwiepen’ (Kroonen 2013: 500). In dat geval kunnen we een zn. PIE *''kwséibh-mn'', *''kwsoibh-mén''- ‘zwaai, zwiep’ postuleren, waarvan *''swaima''- een afstammeling zou zijn.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 30 jan 2017 09:11 (CET)

Literatuur:
Guus Kroonen. 2011. ''The Proto-Germanic n-stems''. Amsterdam/New York: Rodopi.
Guus Kroonen. 2013. ''Etymological Dictionary of Proto-Germanic''. Leiden/Boston: Brill.
W. L. de Vreese (ed.). 1931. ''Die eerste Bliscap van Maria''. Den Haag: Nijhoff.

klessebessen

2017-01-27T21:26:49Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''klessebessen''' ww. ‘kletsen’ Nieuwnederlands ''Klessebes'' (1941) ‘roddeltante’, typetje uit een NSB-cabaret dat in de oorlog op de radio te horen was; ''...'

'''klessebessen''' ww. ‘kletsen’

Nieuwnederlands ''Klessebes'' (1941) ‘roddeltante’, typetje uit een NSB-cabaret dat in de oorlog op de radio te horen was; ''klessebessen'' ‘zeuren, kletsen’ (1942), ''geklessebes'' ‘geklets’ (1942).

Westnederlands bargoens ''klissebisse'' ‘zeuren’ (1912, Querido), ''klissebissen'' ‘harrewarren, zeuren’ (1937), ''klissebisje'' ‘wissewasje’ (1925), ''klissebis'' ‘kleinigheid’ (1931).

''Klessebessen'' is waarschijnlijk geënt op ''klissebissen'', met invoering van de ''e'' van ''klessen''. In Noord-Holland is ''ts'' vaak ''ss'' geworden, en staan bovendien '''kletsen''' en ''klessen'' naast de varianten ''klitsen'' en ''klissen''. ''Klissebissen'' werd dus opgevat als een afleiding van ''klissen'' ‘kletsen’ en daarna werd (hypercorrect) de ''i'' door een ''e'' vervangen.

Maar in werkelijkheid komt ''klissebissen'' niet (direct) van ''klissen'' ‘kletsen’, maar van ouder '''kissebissen''' ‘kleingeestig twisten’, ‘treuzelen, lanterfanten’ (vanaf 1697 als ''kidze-vidzen'', vanaf 1782 als ''kissebissen'' bekend), zoals de betekenis duidelijk aantoont. Wel is denkbaar dat ''kissebissen'' in die zin gekruist werd met ''klissen'' dat het van dat laatste in de 20e eeuw de ''l'' overnam.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 27 jan 2017 22:26 (CET)

tondel

2017-01-21T18:44:13Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''tondel''' zn. ‘licht ontvlambare stof’ Middelnederlands ''tunder'' ‘stof om vuur mee te slaan’ (1477), Nnl. ''tonder'' o. ‘licht ontvlambaar materiaal, z...'

'''tondel''' zn. ‘licht ontvlambare stof’

Middelnederlands ''tunder'' ‘stof om vuur mee te slaan’ (1477), Nnl. ''tonder'' o. ‘licht ontvlambaar materiaal, zoals dorre bladeren, niet geheel verkoold linnen of katoen, gedroogde zwammen’ (1617; na de 19e eeuw niet meer gebruikelijk), ''tondel'' (1705), ''tontel'' o. (1692), ''tuntel'' (1743); verder ''tondeldoos'' (1686), ''tonteldoos'' (1681). Met de klinker ''i'' of ''e'': Middelnederlands ''tendelen'' ‘doen ontvlammen’ (ca. 1470, Zuidwest-Limburg), Nnl. ''tintel'' o. ‘tondel’ (1618; sinds de late 18de eeuw verouderd).

In dialecten: (a) ''tonder'' in Zuid- en Noord-Holland en Twente, ''tontel'' in Limburg en Noord-Holland, ''tuntel'', ''tundel'' in de Achterhoek, ''tunder'', ''tunner'' in Groningen, ''tonter'' in Drente; (b) ''tintel'' in West-Vlaanderen, Zeeland en Zuid-Holland, sporadisch ook ''tintel'', ''tentel'' in Brabant, Limburg en West-Vlaanderen, ''tendel'', ''tentel'', ''tintel'' in het Nederrijns en noordelijk Ripuarisch.

Ontlening van het woord uit het Duits in de 16e of 17e eeuw, zoals het ''Nederlands Etymologisch Woordenboek'' van Jan de Vries (1971) voorstelt, is gezien de dialectvariatie binnen het Nederlands niet aan de orde. De brede verspreiding van ''tintel(doos)'' in het Zuidnederlands en de attestatie van ''tendelen'' in 1470 wijzen erop dat ''tintel'' op tentel ''berust'', en uit ouder *''tendel'' is voortgekomen met invoering van de ''t'' van ''tontel''.

Verwante vormen: (a) Middelnederduits ''tunder'', Oudhoogduits ''zuntara'' v. ‘ontvlambaar materiaal’, ''zuntil'' m. ‘aansteker’, Middelhd. ''zunder'' o. ‘tondelzwam’, ''zündel'' m./o. ‘ontvlammer’, Nhd. ''Zunder'' ‘ontvlambare stof’; Oudengels ''tynder'', ''tyndre'' v., MoE ''tinder'' ‘tondel’. (b) Got. ''tandjan'' ‘in brand steken’, Mhd. ''enzenden'', OE ''ontendan'', MoE dial. ''teend, tind'' ‘id.’, Deens ''tænde'', Zweeds ''tända'' < *''tandjan''-.

Etymologie: (a) Voor het zn. mogen we West-Germaans *''tundra''- n. ‘tondel’ en *''tundila''- ‘tondel’ reconstrueren. Dezelfde wortel *''tund''- zit ook in de Proto-Germaanse werkwoorden *''tundēn''- ‘branden’ (Duits ''zünden''), *''tundnan''- ‘ontbranden’ (Go. ''tundnan'') en *''tundjan''- ‘in brand steken’ (Ohd. ''zunten''), en het wel of niet optreden van umlaut in ''tonder/l'' is waarschijnlijk mede beïnvloed door die werkwoorden. (b) Daarnaast bestond PGm. *''tandjan''- ‘in brand steken’, waarvan Mnl. ''tendelen'' en Nnl. ''tendel'', ''tintel'' afstammen.

Germaans *''tand-jan''- en *''tund-ra''-, *''tundila''- kunnen als PIE *''dondh-eie''- resp. *''dndh-ro''-, *''dndh-elo''- gereconstrueerd worden, maar er is geen passende wortel bekend.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 21 jan 2017 19:44 (CET)

spartelen

2017-01-14T13:49:42Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''spartelen''' ww. ‘met armen en been heen en weer slaan’ Middelnederlands ''spartelen'' (Limburg, 1240), ''spertelen'' (Vlaanderen, 1351), ''spertelen'' (Nederr...'

'''spartelen''' ww. ‘met armen en been heen en weer slaan’

Middelnederlands ''spartelen'' (Limburg, 1240), ''spertelen'' (Vlaanderen, 1351), ''spertelen'' (Nederrijn, 1477), ''spardelen'' (Holland, 1477), ''sportelen'' (Holl., NO-Nl. 1458), ''spordelen'' (1480, Holl.), ''sporteren'' (1340-1360). Nieuwnl. ''spertelen'' (1528), ''spartelen'' (1569), zelden ''spaertelen'' (1569), ''sportelen'' (ca. 1590) (vgl. ook ''doorsporrelen'' 17e eeuw), ''sparrelen'' (1712); ''gesportel'' zn. (1657). De Nederlandse variatie tussen -''art''-, -''ert''- en -''ort''- wijst op een oorspronkelijke klankvolgorde *''sprVt''-, waarin de 11e/12e-eeuwse omkering van -''rV''- tot -''Vr''- heeft plaatsgevonden, zoals in '''sport''' (van een ladder) uit Vmnl. ''sprote'' (Hd. ''Sprosse'').

Verwante vormen: Oudsaksisch ''spartalodon'' ‘zij spartelden’, Middelnederduits ''sportelen'' ‘spartelen’, Oudhoogduits ''spratalōn,'' zelden ''sprazzalōn'' ‘spartelen, kloppen, stuiptrekken, trillen, pulsen’, Nhd. ''spratteln'' en ''spratzeln'' ‘spartelen, uitspreiden’, Ripuarisch ''sjprattele''; Oud-IJslands ''spraðka'' ‘spartelen’, Faroers ''sprakla'', Zweeds dial. ''spralla'', ''sprala'' (*''spraðla''). Een PGm. vorm *''spratōn'' zonder frequentatiefsuffix vinden we in Deens ''sprade'', Vroegnieuwzweeds ''sprata'' ‘spartelen’ voortgezet.

De Nieuwhoogduitse vormen met ''tz'' wijzen op WGm. *''sprattalōn'', en hetzelfde geldt voor de ''r''-omkering in het Midden- en Oostnederlands, die alleen in gesloten lettergreep plaatsvond.

De beste kandidaat voor een verbinding is het werkwoord PGm. *''sprentan'', *''sprant'' ‘opspringen’, voortgezet in OIJs. ''spretta'' ‘opspringen’, Engels ''sprint'' ‘hollen, springen’, Mhd. ''sprenzen'' ‘spenkelen’. Uitgaande van de hypothese dat de wortel *''spret''-, *''sprat''- luidde, waarbij *''sprentan'' een presens met ''n''-infix was, kan van diezelfde wortel PGm. *''spratōn'' (zo nog in het Noordgermaans) en *''spratalōn'' ‘spartelen’ afgeleid zijn. Een Indo-Europese herkomst is voor deze werkwoorden nog niet geïdentificeerd.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 14 jan 2017 14:49 (CET)

vermeien

2017-01-09T07:52:27Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''vermeien''' ‘ontspannen, vermaken’ Vroegmiddelnederlands ''meien'' ‘zich vermaken’ (in de ''Wrake van Ragisel'', 1260–1280: ''doe houen si / die magt di...'

'''vermeien''' ‘ontspannen, vermaken’

Vroegmiddelnederlands ''meien'' ‘zich vermaken’ (in de ''Wrake van Ragisel'', 1260–1280: ''doe houen si / die magt die cush was ende vri / op des selues ridders part / die dar doet geslegen wart / die met hare was meien comen''). Mnl. ''meyen'' ‘zich vermaken’ (''Dat ic daer wilde gaen meyen op die riviere in der valeyen'', 1301–1325), ''hem meyen'' ‘zich ontspannen en vermaken (in de natuur, in de meimaand)’, ‘bloeien’ (1477), Nnl. ''meyen'' ‘zich vermaken’ (1544).

Met ''ver''-: Mnl. ''hem vermeyen'' (1340–1360), ''hem vermeiden'' (ca. 1400) ‘zich in de natuur ontspannen’, Nnl. ''vermeyen'' ‘met meitakken of lover versieren’ (1588), ‘vermaken, blij stemmen’ (1541); ''hem/zich vermey(d)en'' ‘zich ontspannen; zich verheugen’ (1503). Andere afleidingen en samenstellingen: Nnl. ''bemeyen'' ‘met meitakken versieren’ (1654), ''spelemeien'' ‘spelevaren’ (1671).

Verwante vorm: Mhd. ''meien'', ''meigen'' ‘vrolijk zijn in mei; voor het meifeest versieren’. Vgl. Nhd. ''Maie'' ‘meiboom’, mv. ''Maien'' ‘groene takken, bos bloemen’, wat in oorsprong hetzelfde woord is als ''Mai'' ‘mei’.

''Meien'' is direct afgeleid van '''mei''' ‘de maand mei; vers groen lover’. Het werkwoord moet dus als ‘zich ontspannen zoals in de maand mei’ of ‘zich ontspannen tussen het groen’ zijn begonnen. De vormen met ''d'' zijn door hypercorrectie ontstaan na de klankwettige wegval van ''d'' tussen klinkers.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 9 jan 2017 08:52 (CET)

spie

2017-01-02T22:49:52Z

Mdevaan:

'''spie''' zn. ‘pin, wig’

Nieuwnederlands ''spie'', ''spije'' (1562), ''spye'' (1657), ''spij'' (1697) ‘pin, nagel, bout, kleine wig; wigvormig stuk grond’. Dialectisch ''spie'' (Limburg, Brabant, Oost-Vlaanderen), ''spieë'' (West-Vlaanderen, Zeeland), ''speej'' (Schaijk), ''spiy'' (Ravenstein). De varianten in Limburg wijzen op lange *''ī''.

Voor het Westgermaans mogen we *''spīhō(n)''- reconstrueren. De beperking van ''spie'' tot het Nederlands taalgebied is opvallend. De betekenis en de vormovereenkomst wijzen op een verband met '''spier''', '''spijker''' en '''spijl''', in welk geval we met een wortel *''spei''- voor ‘spits zijn’ te maken hebben, met verschillende achtervoegsels (over de mogelijke analyses van die wortel in het Indo-Europees wil ik het hier niet hebben). ''Spie'' komt het meest overeen met verschillende woorden met een Germaanse ''k'', zoals PGm. *''spīka''- m. ’spijker’ (OIJs. ''spíkr'' ‘id.’), *''spīkō''- v. (OIJs. ''spík'' ‘houtsplinter’) en *''spaikōn''- ‘'''spaak''', spijl’ (Mnl. ''speeke'', Hd. ''Speiche''). De afwisseling tussen ''h'' en ''k'' en de aanwezigheid van ''n''-stammen doet vermoeden dat ''spie'' samen met de ''k''-woorden teruggaat op een enkel Germaans zn. met een wisseling ''h/k'' die op een ''n''-stam met verdubbeling van PIE *''k'' voor ''n'' teruggaat. Een ander voorbeeld daarvan is Germaans *''rīhō'', *''rikkaz'' ‘staaf, lijn, reeks’, waaruit o.a. Duits ''Reihe'', Nl. '''rij''' en Mnl. ''reke'' ‘rij, regel, reeks’ verklaard kunnen worden (cf. Kroonen 2011: 239–243). Voor ''spie'' kunnen we dan een Proto-Indo-Europees zn. reconstrueren met nominatief *''spéikōn'', genitief *''spiknós'', waaruit in het Germaans eerst *''speikōn'', *''spikkaz'' en later *''spīhō'', *''spikkaz'' ontstonden. Daaruit kwamen, met veralgemenisering van de ''h''- of de ''kk''-variant, zowel *''spīhōn''- als *''spīka''- voort.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 2 jan 2017 23:46 (CET)

Literatuur:
Kroonen, Guus. 2011. ''The Proto-Germanic n-stems''. Amsterdam / New York: Rodopi.

spie

2017-01-02T22:46:36Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''spie''' zn. ‘spil, pin’ Nieuwnederlands ''spie'', ''spije'' (1562), ''spye'' (1657), ''spij'' (1697) ‘pin, nagel, bout, kleine wig; wigvormig stuk grond’. ...'

'''spie''' zn. ‘spil, pin’

Nieuwnederlands ''spie'', ''spije'' (1562), ''spye'' (1657), ''spij'' (1697) ‘pin, nagel, bout, kleine wig; wigvormig stuk grond’. Dialectisch ''spie'' (Limburg, Brabant, Oost-Vlaanderen), ''spieë'' (West-Vlaanderen, Zeeland), ''speej'' (Schaijk), ''spiy'' (Ravenstein). De varianten in Limburg wijzen op lange *''ī''.

Voor het Westgermaans mogen we *''spīhō(n)''- reconstrueren. De beperking van ''spie'' tot het Nederlands taalgebied is opvallend. De betekenis en de vormovereenkomst wijzen op een verband met '''spier''', '''spijker''' en '''spijl''', in welk geval we met een wortel *''spei''- voor ‘spits zijn’ te maken hebben, met verschillende achtervoegsels (over de mogelijke analyses van die wortel in het Indo-Europees wil ik het hier niet hebben). ''Spie'' komt het meest overeen met verschillende woorden met een Germaanse ''k'', zoals PGm. *''spīka''- m. ’spijker’ (OIJs. ''spíkr'' ‘id.’), *''spīkō''- v. (OIJs. ''spík'' ‘houtsplinter’) en *''spaikōn''- ‘'''spaak''', spijl’ (Mnl. ''speeke'', Hd. ''Speiche''). De afwisseling tussen ''h'' en ''k'' en de aanwezigheid van ''n''-stammen doet vermoeden dat ''spie'' samen met de ''k''-woorden teruggaat op een enkel Germaans zn. met een wisseling ''h/k'' die op een ''n''-stam met verdubbeling van PIE *''k'' voor ''n'' teruggaat. Een ander voorbeeld daarvan is Germaans *''rīhō'', *''rikkaz'' ‘staaf, lijn, reeks’, waaruit o.a. Duits ''Reihe'', Nl. '''rij''' en Mnl. ''reke'' ‘rij, regel, reeks’ verklaard kunnen worden (cf. Kroonen 2011: 239–243). Voor ''spie'' kunnen we dan een Proto-Indo-Europees zn. reconstrueren met nominatief *''spéikōn'', genitief *''spiknós'', waaruit in het Germaans eerst *''speikōn'', *''spikkaz'' en later *''spīhō'', *''spikkaz'' ontstonden. Daaruit kwamen, met veralgemenisering van de ''h''- of de ''kk''-variant, zowel *''spīhōn''- als *''spīka''- voort.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 2 jan 2017 23:46 (CET)

Literatuur:
Kroonen, Guus. 2011. ''The Proto-Germanic n-stems''. Amsterdam / New York: Rodopi.

lijfkoek

2016-12-19T08:32:45Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''lijfkoek''' zn. ‘kruidkoek, peperkoek’ Middelnederlands ''lijfcouck'' ‘zoete koek’ (1360, Gent), nog iets eerder is ‘lijfkoekbakker’ aangetroffen in de...'

'''lijfkoek''' zn. ‘kruidkoek, peperkoek’

Middelnederlands ''lijfcouck'' ‘zoete koek’ (1360, Gent), nog iets eerder is ‘lijfkoekbakker’ aangetroffen in de namen ''Simonis Lijfcoecbakers'' (genitief, 1281) en ''Gosyn Lyfcoecbakere'' (1302, Brugge). Nieuwnederlands ''liefcoecken'' ‘koek van honing, kruiden en meel’ (1514, Brussel), ''lijfcoucke'' ‘pain d’épice’ (1562, Lambrecht), ''lijfkoeck, liefkoeck'' ‘kruidkoek, zoet brood’ (1599, Kiliaan), ''lijfkoucken'' (1600, Brugge). Daarna uitgestorven in de schrijftaal. Dialectisch nog ''leverkook, lieverkoch'' in het zuidoosten van Zuid-Limburg, dat aansluit bij Ripuarische dialecten met eenzelfde vorm.

Het woord is, ietwat vervormd, ook bewaard in de uitdrukking ''lieverkoekjes worden niet gebakken'' en varianten daarvan (vanaf 1885), gebruikt tegenover kinderen die “liever” iets anders willen hebben (dat is althans de volksetymologische uitleg).

Verwante vormen: Middelnederduits ''levekōke'', Middelhoogduits ''lebekuoche'', ''lebezelte'', ''libenzelte'' (een ''zelte'' is een platte koek), Mohd. ''Lebkuchen'' ‘honingkoek, peperkoek’. In moderne dialecten komt de klinker van ''Leb''- overeen met die van ''leben'' ‘leven’.

Samenstelling van '''koek''' en een element ''lijf/leef'' van onzekere herkomst. Dat het aan Latijn ''lībum'' ‘offerkoek’ ontleend zou zijn, al dan niet via de kloosters, kan niet kloppen, omdat de klinker van Duits ''Leb''- er niet mee overeenkomt, en omdat ''lībum'' voor zover bekend nergens in de spreektaal (Romaans of Germaans) voortleeft. Een andere theorie is dat ''leve''- een Germaans *''hliba''- voortzet dat als variant van *''hlaiba''- ‘brood’ (Duits ''Laib'', Engels ''loaf'') zou kunnen worden beschouwd. Het bestaan van die variant wordt echter door geen ander materiaal bevestigd, en bovendien is een betekenis ‘brood-koek’ niet erg toepasselijk voor het mengsel met honing en kruiden.

De kruidkoek wordt gemaakt van meel, honing en specerijen. Bij '''peperkoek''', Engels ''gingerbread'' en Frans ''pain d’épices'' is er dan ook een direct verband met de ingrediënten. Een ander kenmerk van kruidkoek is dat hij veel langer houdbaar is dan ongezoet brood. Aangezien ''lijf-koek'' en ''Leb-kuchen'' in het eerste lid overeenkomen met resp. de woorden '''lijf''' (Proto-Germaans *''lība''-) en '''leven''' (*''lib-ēn''-), zou de koek oorspronkelijk ‘leef-koek’ geheten kunnen hebben. In het Vlaams zou er dan ‘lijf’ voor in de plaats zijn gekomen, in een tijd waarin het verband tussen de woorden ‘lijf’ en ‘leven’ nog gezien werd, dus in Oudgermaanse tijd. We kunnen dan *''liban-kōkan''- of *''libō-kōkan''- ‘leefkoek’ reconstrueren. Aangezien culinaire historici aannemen dat het recept voor de Middeleeuwse kruidkoek pas door kruistochten in West-Europa bekend werd, zou het woord ‘leefkoek’ daarvoor al bestaan moeten hebben. Mogelijk duidde het al in Oudgermaanse tijd een lang houdbare koek aan die bijvoorbeeld bij bepaalde feesten werd gebakken. In onze contreien zou het in de 12e of 13 eeuw op de nieuwere ‘kruidkoek’ zijn overgegaan. --[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 19 dec 2016 09:32 (CET)

Literatuur: Frans Debrabandere, ‘Ontbijtkoek of peperkoek’. ''Neerlandia'' 107 / ''Nederlands van nu'' 51, 2003, 31–33.

kwijten

2016-12-12T07:53:28Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''kwijten''' ww. ‘afhandelen’ Vmnl. ''quiten'' ‘vrijlaten, vrijwaren, afkopen’, ''hem quiten'' ‘zich vrijpleiten, zich kwijten van’ (1237). Meestal zwak ...'

'''kwijten''' ww. ‘afhandelen’

Vmnl. ''quiten'' ‘vrijlaten, vrijwaren, afkopen’, ''hem quiten'' ‘zich vrijpleiten, zich kwijten van’ (1237). Meestal zwak maar ook eenmaal sterk (''dat mise af quete'' ‘dat men ze af zou kwijten’, 1248–1271). Ook diverse afleidingen, zoals ''avequiten'', ''quitenesse'' en ''quitinge''. Vanaf de zestiende eeuw worden verleden tijd en voltooid deelwoord bijna uitsluitend sterk gevormd.

Uiteraard verwant aan '''kwijt''' ‘verlost van’. Bij beide is de vraag of ze direct aan de Oudfranse woorden ''quit(t)e'' ‘verlost’ en ''quit(t)er'' ‘vrijmaken van een verplichting’ zijn ontleend, of aan middeleeuws Latijn ''quītus'' ‘onbetwist, onbelast, vrij van een juridische of financiële verplichting’, een nevenvorm van klassiek Latijn ''quiētus'' ‘rustig’. Vanwege de bewaring van de ''w'', die in het Oud-Frans al weg was gevallen (behalve in Waalse dialecten), maar die in alle Germaanse talen aanwezig is, is de tweede hypothese waarschijnlijker. Een tussenoplossing is aan te nemen dat ''kwijt'' en ''kwijten'' weliswaar aan het Frans werden ontleend, maar dat ''kw''- werd ingevoerd in het bewustzijn van de technische Latijnse termen.

Vgl. Mnd. ''quīten'', Mhd. ''quīten'', Mohd. ''quitten'' ‘voldoen’, Middelengels ''quiten'', ''cwiten'' ‘schuld inlossen’, MoE ''quit'' ‘verlaten’.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 12 dec 2016 08:53 (CET)

kiezel

2016-12-03T12:42:07Z

Mdevaan:

'''kiezel''' zn. ‘afgerond steentje; grind’

Mnl. ''kesel'' ‘afgerond steentje; grind’ in ''sant ende kesele'' [1287, Nat.Bl.], ''in desen onweder, doet dus keselen reinde neder'', [1300-1325, Sp. Hist.], nnl. ''kiezel'' ‘afgerond steentje; grind; silicium’ in ''over vaag onderkenbare kiezels'' [1879], ''het vrije silicium, ook wel kiezel genaamd'' [1896], ''als een edelsteen tusschen het kiezel'' [1924].

Ohd. ''kisil'' (nhd. ''Kiesel''), oe. ''cisil, ceosol'' (me. ''chisel''); alle ‘afgerond steentje; grind’ < pgm. ''*kisila-, *kisula-''. Verkleinvorm van mhd. ''kis'' ‘grind; ijzererts’ (nhd. ''Kies'') < pgm. ''*kisa-''. De vorm ''kiezel'' met ''-ie-'' ware onder invloed van het Limburgs of Hoogduits. Daarnaast bestond er mnl. ''keisel'', nnl. ''keizel'', dat mogelijk niet ablautend is, maar ontstaan onder invloed van nnl. [[b:kei|''kei'']] 'steen'.

Zowel in vorm als betekenis –het gaat hier vooral om afgeronde steentjes– is verbinding mogelijk met de wortel pie. ''*geis-, *gois-, *gis-'' ‘zich wenden, zich draaien’ (LIV<sup>2</sup> 184), vanwaar ook pgm. ''*kaizwjan-'' ‘wenden, draaien’ (nnl. [[b:keren1|''keren'']]).

[O.E.C. van Renswoude]

Vroegmiddelnederlands ''kesel'', mv. ''kesele'' ‘kiezelsteen’, ''keselkin'' ‘kiezelsteentje’, ''keselstene'' ‘kiezelstenen’ (1287; WVla.), ''keyselen'' ‘kiezels’ (1420, Vlaanderen). Met -''ing''-: ''kieselinghe steyne'' ‘kiezelstenen’ (ca. 1470, ZO-Nl.), ''kieselinghe'' (1475, ZO-Nl.), ''keselincktonnen'' ‘tonnen voor het bergen van kiezelstenen’ (Zutphen, 1457).

Nieuwnl. ''kesel'' (1583), ''kiesel'' (1612); ''keselsteen'' (1588), ''kijselsteen'' (1567, Junius), ''kieselsteen'' (1599), ''keizelsteen'' (1617), ''kaizelsteen'' (1646, Vondel), ''kaayzelsteen'' (1635, Hooft, ''Tacitus''), ''kijsel-straet'' (1661, Maertsz); ''keselijngh'' (1565), ''keseling'' (1573), ''kieselingh-steen'' (1591), ''keizeling'' (1641), ''kijseling'' (1644) ‘kiezelsteen’; ''bekyzeld'' ‘met kiezels bedekt’ (1765–1768, Hervey).

In dialecten o.a. Westvlaams ''keizel, kezel'', Noordhollands ''keizel, koizel'', Middenlimburgs ''keezel'' (met de klinker van ''kiezen''), Zuidlimburgs ''kiezel'' (met de klinker van ''hemel, zegel'').

De ''ie'' in ''kiezel'' is in de 19e eeuw in de standaardtaal gekomen vanuit zuidoostelijke dialecten (daar al in de 15e eeuw geattesteerd in ''kieseling''), waarschijnlijk omdat in Limburg de meeste grind gewonnen werd en wordt. Dat de Hoogduitse standaardterm ''Kiesel'' is kan daarbij hebben geholpen. Aan de andere kant zetten de Westvlaamse varianten met ''ei'', en de Hollandse met ''ei'' en ''aay'', ''oi'', hypercorrect ook gespeld als ''ij'', de tweeklank WGm. *''ai'' voort. Daarvoor is wel een aparte variant WGm. *''kaisila''- gereconstrueerd, maar gezien de regionale beperking en de afwezigheid van dienovereenkomstige varianten in het Duitstalige gebied lijkt dat een boude aanname. Eerder is hier de klinker van het woord '''kei''' ingevoerd, wat bij ‘kiezel’ voor de hand ligt.

Verwante vormen: Oudhoogduits ''kisil'' m., Mhd. ''kisel'', Mohd. ''Kiesel'' ‘kiezelsteen’, Oudengels ''cisel'' m., Middelengels ''chēsel'' uit PGm. *''kisila''- m. ‘grind’. Verkleinwoord bij PGm. *''kisa''-, dat in Middelnederduits ''kis'' ‘gesteente’, Mhd. ''kis'' m.n. ‘grind, (ijzer)erts’, Nhd. ''Kies'' m. ‘grind’, en Oudengels ''cis''- (in plaatsnamen) zit. Daarnaast de WGm. afleiding *''kisilinga''- ‘kiezelsteentje’, Ohd. ''kisiling'' m. ‘kiezelsteen’, Mhd. ''kis(e)linc'', Mnd. ''kēse(r)linc'', die in alle Laag- en Hoogduitse dialecten en in het Nederlands voorbestaat.

Germaans *''kis''- zou op een Indo-Europese wortel *''gis''- kunnen teruggaan. Een groep verwante woorden bevindt zich mogelijk in de Baltische talen, Oudpruisisch ''sixdo'' ‘zand’, Lit. ''žìzdras'', dial. ''žigždras'' ‘grind’, ''žiezdrà'', ''žiegždrà'', met PIE *''ǵis''-. Maar een Indo-Europees aanknopingspunt buiten deze talen ontbreekt. Kroonen (2013: 289) noemt nog woorden voor ‘grind, fijn zand’ uit de Oeralische talen die een vergelijkbare klankstructuur ''k/g-i-š/ž''- hebben, en die, indien verwant, op niet-Indo-Europese herkomst van het woord kunnen wijzen.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 3 dec 2016 13:42 (CET)

haren

2016-11-28T20:54:11Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''haar''' bn. ‘scherp’, dial. ‘droog, schraal’; zn. ‘snede van een zeis’ '''haren''' ww. ‘scherp maken’ Mnl. ''haren'' ‘scherpen’ (1343-1346), Nn...'

'''haar''' bn. ‘scherp’, dial. ‘droog, schraal’; zn. ‘snede van een zeis’
'''haren''' ww. ‘scherp maken’

Mnl. ''haren'' ‘scherpen’ (1343-1346), Nnl. ''aanharen'' (1811), ''haren'' ‘scherpen, uitkloppen van de snede van de zeis’ (1869). In overdrachtelijke zin Mnl. ''haeren'' ‘guur weer zijn’ (ca. 1410), Nnl. ''haeren'' ‘verdorrend of verzengend waaien’ (1588), ''verhaeren'' ‘door kou of hitte verzengd worden, door schraalheid openspringen (van de huid of lippen)’ (1534), ''hairen'' ‘branden (in de keel)’ (1805), afl. ''haring'' (1573) ‘rijp, rijm’.

Mnl. ''hare'' ‘scherpe, koude wind’ (1350–1420), Nnl. ''haere'' ‘verdorrende nachtvorst, scherpe wind’ (1588), dial. ''hare'' ‘droogte’ (Overijssel), ''harig'' ‘pijnlijk’ (NO-Nl.), ''har(r)ie'' ‘droge, koude wind’ (West-Vlaanderen). Nnl. dial. ''haar'' ‘snede van de zeis’ (Voerstreek).

Verwante vormen: Mnd. ''haren'' ‘scherp zijn; scherp zijn (van de wind)’, ''herwen'' ‘bitter maken’, Mhd. ''har'', ''herwe'' ‘scherp, bitter’, Mohd. ''herb'', Ripuarische en Moezelfrankische dialecten ''Har'' ‘snede (van zeis e.d.); haarhamer voor het scherpen van de zeis’; MoWFri. ''harch'' ‘dor, weinig opbrengend’ (van grond), OE ''(ge)hyrwan'', ''gehierwan'' ‘bespotten, verachten’.

Voor het Proto-Germaans kunnen we een bn. *''harwa''- ‘scherp’ en een afgeleid ww. *''harwjan'' ‘scherpen’ reconstrueren. Van het bn. is het vrouwelijke zn. *''harwō(n)''- afgeleid dat we in Mnl. ''hare'' vinden. Voor de ontwikkeling van ''wa''-adjectieven in het Nl. vergelijk ook '''gaar''' uit *''garwa''-. De verdere etymologie van *''harwa''- is onzeker. Puur formeel kan het op een Indo-Europees bn. *''kor-u''- of *''kor-wo''- teruggaan. Dat kan een afleiding met de betekenis ‘snijdend, scherp’ zijn van het werkwoord *''(s)ker''- ‘scheren, snijden’ (zie '''scheren'''), waarvan vaak woorden voor ‘huid’, ‘leer’ en ‘bast’ afkomstig zijn, zoals Lat. ''corium'' ‘huid’, Russisch ''korá'' ‘bast’ en Oudperzisch ''carman''- ‘huid, leer’.

N.B.: Nnl. ''haarscherp'' ‘zeer scherp, vlijmscherp’ (1863: ''in dezelfde hand hield hij een haarscherpen langen dolk'') wordt terecht door het WNT als samenstelling met ''haar'' ‘hoofdhaar’ gezien. Het moet qua betekenisopbouw worden opgevat als ‘met een snede zo dun als een haar’ (dus niet: ‘zo scherp als een haar’), vergelijk ''haarzuiver'' (1903) ‘zuiver tot op het kleinste haartje’ (niet: ‘zo zuiver als een haar’). ''Haarscherp'' kan niet ‘zo scherp als de snede van een zeis’ betekenen (vgl. ''vlijmscherp'' [1869] ‘zo scherp als een vlijm’), omdat het zn. ''haar'' ‘snede van de zeis’ bijna nergens bekend was.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 28 nov 2016 21:54 (CET)

zwendel

2016-11-14T21:37:32Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''zwendel''' zn. ‘bedrog, oplichterij’ '''zwindelen''' ww. ‘duizelig zijn’ Vroegmiddelnederlands ''swindelen'' (1240), ''zwyndelen'' (1480) ‘duizelig zijn...'

'''zwendel''' zn. ‘bedrog, oplichterij’
'''zwindelen''' ww. ‘duizelig zijn’

Vroegmiddelnederlands ''swindelen'' (1240), ''zwyndelen'' (1480) ‘duizelig zijn’, ''swindelinge'' (1240), ''swendelinge'' (1351) ‘duizeligheid’, ''versundeld'' ‘duizelig’ (ca. 1340), Nieuwnl. ''zwindelen'' ‘duizelen’ (1582), ook ‘twijfelen, kibbelen; ronddraaien; kriskrassen, dwarrelen’, Nnl. ''swindelgeest'' (1580), ''zwendelgeest'' (1780) ‘verwarde geest’. Afleidingen: Nnl. ''swindel'' (1546), ''zwindel'' (1766) ‘duizeligheid’, ''swindelinghe'' (1514) ‘duizeligheid’, ''swindeligh'' ‘duizelig’ (1676).

Mnl. ''beswendelt'' (1399–1410) ‘duizelig’; Nnl. ''zwendelen'' ‘oplichterij plegen’ (1775), ''zwendel-handel'' (1785), ''zwendeltje'' ‘oplichterij’ (1788); ''swendelaer, zwendelaer'' ‘boemelaar’ (1774), ''zwendelaar'' ‘bedrieger’ (1777), ''zwendelaarij'' ‘bedrog’ (1793). Tekstvoorbeeld uit 1785: … ''overtuigd zynde, dat geen fatzoenlyk Koopman, zich in zodanig een gevaarlyken Zwendel-Handel zou kunnen of durven inlaaten…'' (''Nederlandsche Courant'', 2-2-1785; briefschrijver uit Amsterdam). In dialecten ''zwendelen'' ‘boemelen, doelloos rondlopen, zwieren’.

Verwante vormen: Ohd. ''swintilon'', Mhd. ''swindeln'', Mohd. ''schwindeln'' ‘duizelen’, vanaf de 18e eeuw ook ‘onbezonnen handelen’, later ‘bedriegen’, ''Schwindel'' ‘duizeligheid; onvastheid, bedrog’; MoE ''swindle'' ‘duizeligheid (1559), ''swindle'' ‘bedrog’ (1833), ''to swindle'' ‘zwendelen’ (1782).

Het ww. ''zwindelen'' is afgeleid van '''zwinden''' ‘verdwijnen’ (Proto-Germaans *''swindan''-) met het suffix -''elen'' voor herhaalde handelingen. Het frequentatief ‘duizelig zijn’ betekende dus ‘steeds even verdwijnen’. Woordenboeken uit de 19e eeuw beschouwen ''zwindel''- en ''zwendel''- als varianten van hetzelfde woord. Gepaard aan de overeenkomsten in betekenis tussen alle afleidingen van ''zwindel''- en ''zwendel''- mogen we besluiten dat Mnl. ''beswendelt'' en Nnl. ''zwendelen'' door dialectische verlaging van ''i'' tot ''e'' voor ''nd'' zijn ontstaan. Ook het al in 1580 geattesteerde ''swindelgeest'' > ''zwendelgeest'' wijst daarop.

Het valt op dat de verschuiving van ‘duizelig zijn’ via ‘onbezonnen handelen/rondlopen’ tot ‘bedriegen’ zich, schijnbaar onafhankelijk, in het Nederlands, Duits en Engels van de 18e eeuw heeft voorgedaan. Weliswaar nemen De Vries/de Tollenaere in hun ''Etymologisch Woordenboek'' ontlening van ''zwendelen'' aan het Duits of Jiddisch aan, maar de klinker klopt niet. Ook betekenissen als ‘twijfelen’, ‘ronddraaien’, ‘boemelen’, die voor ''zwindelen'' in de 17e en 18e eeuw worden aangetroffen, laten zien dat ''zwendelen'' beter op basis van een interne ontwikkeling kan worden verklaard. Wel is denkbaar dat het gebruik van ''zwendel'' als technische term voor ‘bedrog in de handel’ door de gelijkluidende Duitse en Engelse woorden werd versterkt.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 14 nov 2016 22:37 (CET)

velen

2016-11-07T08:23:16Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''velen''' ww. ‘verdragen, uitstaan’ Mnl. ''velen'' ‘verdragen’ (ca. 1440). Nnl. ''velen, veelen'' ‘verdragen, uitstaan, verkroppen’ (vanaf 1613). Het ko...'

'''velen''' ww. ‘verdragen, uitstaan’

Mnl. ''velen'' ‘verdragen’ (ca. 1440). Nnl. ''velen, veelen'' ‘verdragen, uitstaan, verkroppen’ (vanaf 1613). Het komt bijna altijd in de infinitief ''velen'' voor, tegenwoordig bovendien bij voorkeur met een ontkenning (''ik kan het niet velen dat/als''). Opvallend is het ontbreken van het woord in literatuur uit de 16e eeuw, wat misschien aan het (in westelijke dialecten) als spreektalige aangevoelde karakter van het woord kan liggen.

Van dezelfde stam als '''bevelen''' ‘opdragen’. Verwante vormen: Gotisch ''filhan'' ‘verbergen, begraven’, ''anafilhan'' ‘overhandigen’; Oudijslands ''fela'' ‘verbergen, bestemmen, overdragen’; Oudengels ''fēolan'' intr. ‘binnendringen’, trans. ‘ondergaan, doorstaan’, Oudhoogduits ''felahan'' ‘samenstellen, bewaren; toevertrouwen’, ''felaho'' m. ‘schepper’.

Voor het Proto-Germaanse werkwoord *''felhan'' kan de betekenis ‘binnendringen, bereiken’ gereconstrueerd worden, bij overgankelijk gebruik ‘laten binnendringen, toevertrouwen’ > ‘verbergen, begraven’. Blijkens het Oudengelse ‘ondergaan, doorstaan’ moet de overgang naar ‘verdragen’ vrij oud zijn, en mogelijk bij medio-passief gebruik van ‘overdragen’ of ‘verbergen’ zijn ontstaan: ‘stopt bij zich weg’ > ‘verdraagt’. Dat doet denken aan Duits ''wegstecken'' ‘wegstoppen; iets onaangenaams accepteren’. De etymologie van Gm. *''felh''- is onduidelijk, de wortel kan op PIE *''pelk''- teruggaan, maar er is geen overtuigend aanknopingspunt bij de bekende Indo-Europese woordenschat. Mogelijk is PGm. *''fulgjan''-, -''ēn''-, waaruit onder andere Ned. '''volgen''' stamt, afgeleid van dezelfde wortel als *''felhan'' (Kroonen 2013: 159).--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 7 nov 2016 09:23 (CET)

pissebed

2016-10-30T18:54:03Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''pissebed''' zn. ‘bedwateraar; insect; paardenbloem’ Vroegnieuwnl. ''pissebedde'' (1555), ''pissebet'' (1617) ‘bedwateraar’; ''pissebedde'' (1567), ''pisbed...'

'''pissebed''' zn. ‘bedwateraar; insect; paardenbloem’

Vroegnieuwnl. ''pissebedde'' (1555), ''pissebet'' (1617) ‘bedwateraar’; ''pissebedde'' (1567), ''pisbedde'', ''pisbloeme'' ‘paardenbloem; insect’ (1599).

Enkele typische Vnnl. uitdrukkingen zijn: ‘zien als een pisbed’, dat is ‘beschaamd kijken’: ''Laet elc water in zijnen wijn doen, laet elc pissebedde up zijnen nuese zien'' (van Vaernewyck, 1566); en ‘zwijgen als een pisbed’, dat is ‘er het zwijgen toe doen’: ''swygen als een pissebedde'' (Cats, 1627). In moderne dialecten komt voor het insect een naam met ‘pissen’ vooral in Holland voor: ''pissebed, beddepisser, beddezeiker, piszeug, piszogge'' (''TNZN'', kaart 44). Voor ‘paardebloem’ komen samenstellingen met ''pis''- vooral in het zuiden voor: ''pissebed, bedpisser'' en'' bedzeiker'' in Frans-Vlaanderen, West-Vlaanderen en Zeeland, ''pisbloem'' in Oost-Vlaanderen, Brabant en Limburg (''PLAND'').

De bloem is zo genoemd naar zijn diuretische werking. Ook het insect gold in ouder volksgeloof als waterafdrijvend middel, en werd in brij verwerkt waarvan de consumptie tegen bedplassen zou helpen. Mogelijk was het feit dat pissebedden zich altijd in vochtige omgevingen ophouden hier debet aan.

In Frans ''pissenlit'' ‘paardebloem’ (vanaf de 15e eeuw), letterlijk ‘pis-in-bed’, zijn dezelfde eigenschappen toegekend aan de bloem. Het lijkt erop dat het Nederlandse woord uit het Frans is ontleend, juist ook vanwege de geografische verspreiding in het Zuidnederlands, maar zeker is dat niet. Ten eerste mist in het Nederlands het voorzetsel ‘in’, ten tweede verklaart dat de geografie van ''pissebed'' ‘insect’ maar matig, en ten derde is de semantisch verwante samenstelling ''schijt(e)broek'' ‘lafaard’ immers ook al in de zestiende eeuw geattesteerd: ''schijt broeck'' (1569–1578), ''schijte-broeck'' (1663). Ik beschouw ''pisse-bedde'' ‘bed-plasser’ daarom toch in de eerste plaats als een interne formatie van het Nederlands. Wel kan het gebruik als naam voor de paardebloem door taalcontact met het Frans zijn bevorderd.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 30 okt 2016 19:54 (CET)

kruisbes

2016-10-22T20:52:24Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''kruisbes''' zn. ‘ribes uva-crispa’ Vroegmiddelnederlands ''croselbusg'' ‘doornstruik, ramnus’ (1240, Limburg), ''croesel haghe'' ‘haag van doornstruiken...'

'''kruisbes''' zn. ‘ribes uva-crispa’

Vroegmiddelnederlands ''croselbusg'' ‘doornstruik, ramnus’ (1240, Limburg), ''croesel haghe'' ‘haag van doornstruiken’ (1281, Limburg), Mnl. ''crosle'' (1300-1400), ''crocel'' (ca. 1440) ‘doornstruik’, ''stekebeyeren'' (1350-1400), ''krakebesiën'' ‘kruisbessen’ (1407-08); Vnnl. ''cnoessele'' ‘kruisbes’, ''cnoesselboom'' (1552), ''knoeselen'' ‘kruisbessen’ (1608), ''croesbesien'' (1608), ''Kroes-besie, kroesel-besi(e), kroes-baeye, kruys-besie'' (1599), ''cruijsbesseboomtjes'' (1654).

De variantenrijkdom in moderne dialecten is enorm. De indeling en verklaring die hieronder volgen zijn gebaseerd op Goossens 2002. In veel gebieden begint het woord met ''steek''-, ''steke''- (bijv. Vlaanderen, Gelderland, Noord-Limburg, Nederrijn, grote delen van het Nederduits), wat ons hier niet zal bezighouden. In de meeste andere regio’s is een stam ''kr_s'' de basis van het woord. De klinker is daarbij in veel gevallen een WGm. *''ū'', *''u'', *''au'' of *''eo'', maar ook *''a'' en *''ō'' komen voor. In veel gevallen is er een suffix -''el'', en het geheel kan dan een samenstelling met ‘bes’ vormen, soms ook met ‘doorn’. In sommige dialectgebieden is ''kr_s_l'' gedissimileerd tot ''kn_s_l'', in andere is een extra ''n'' verschenen voor de ''s'', dus ''kr_ns_l''. Daarnaast kan de s tot sk uitgebreid zijn, dus ''kr_sk_l''. Het woord is in de meeste gevallen vrouwelijk.

Klinkervariatie in de dialecten: met WGm. *''au'' in Limburgs ''kroosjel, kroeësjel'' f., Ripuarisch ''krooschel'' f., Zwitsers ''chroosle'', Oost-Ripuarisch ''krun(t)sel''; met WGm. *''eo'' in Betuws ''kriesel, krissel'', Overijssels ''kriesebes'', Westfaals ''kriesbeer''; met WGm. *''ū'' in Noordoost-Nl. ''krüü(s)bees, -bere, -bei'', Noord-Hollands ''kruisbei'', Fries ''krúsbei'' (dit laatste kan uit het Hollands stammen), Zwitsers ''chru(u)sle, chrüüseli''; met WGm. *''ō'' in Brabants ''knoesel, knoezel'', Brabants-Limburgs ''kroezel'', Ripuarisch ''knuschel'', Brabants ''kronzel'', West-Limburgs ''kroensel'', Maastrichts ''krónsel''. Het Franse ''groseille'' gaat terug op Oudfrans ''grosele'', dat al vroeg in de Middeleeuwen ontleend is aan Westgermaans *''krōsele'', dus aan de vorm die in de Brabants-Limburgs-Ripuarische dialecten voortbestaat. De vormen zonder ''l''-suffix zijn pas vanaf ca. 1600 geattesteerd en zijn ook in de dialecten in de minderheid tegenover vormen met l; dat zou erop kunnen wijzen dat we voor de etymologie alleen van *''kr_s_l'' moeten uitgaan en niet van *''kr_s''.

Etymologisch hebben *''kraus''- en *''krūs''- de grootste verspreiding, en zet het suffix een vrouwelijk zn. op *-''lō''- voort. De wisseling tussen *''kraus''- en *''krūs''- komt ook voor in de woordfamilie van '''kroes''' ‘gekruld, door elkaar’, Duits ''kraus'' (Mnl. ''cruus'', Mnd. ''krūs'', Mhd. ''krūs'' ‘gekruld’, Ohd. ''krūsa'' f. ‘voormaag’) uit *''krūs''-, waarbij waarschijnlijk '''kroos''' ‘waterplant; klokhuis’ met *''kraus''- hoort (Mnl. ''croos'', Mnd. ''krōs'' ‘(eetbare) ingewanden’), en '''krul''' uit *''krulla''- uit ouder *''kruzla''-. Daarmee is ‘kruisbes’ al eerder verbonden, waarbij men dacht aan de beharing op de kruisbes. Dat laatste moet waarschijnlijk verworpen worden omdat de oudste betekenis algemener is dan ‘kruisbes’, en omdat het woord in het Frans ook op de aalbes kan slaan. Hoewel struiken om allerlei redenen vernoemd kunnen zijn (bladeren, bessen, habitat, groeivorm, kleur, doornen, enz.), en we dus een beetje in het duister tasten, stel ik voor om gezien de verbinding met ‘kroos’, ‘kroes’, ‘krul’ te denken aan de ‘trossen’ waarin de (rode) bessen groeien (maar was dat bij de oudste vorm van de plant ook zo?), of aan de ondoordringbaarheid van het gewas (vanwege de doornen). Dat ''krul'' ook een l-suffix had is dan misschien niet toevallig, we kunnen *''kruzlá''- naast *''krṓslō''- reconstrueren. De klinkervariant *''krōs''- moet in navolging van een ander woord zijn ontstaan, maar welk?--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 22 okt 2016 22:52 (CEST)

Literatuur:
Jan Goossens. 2002. Over kruisbessen, knoeselen, kasperten en consoorten. En ook een beetje over het Franse groseille. ''Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie'' 74, 51–68.
Klaas Heeroma. 1959. ''Taalatlas van Oost-Nederland en aangrenzende gebieden'', kaart 29: Kruisbes.

vervelen

2016-10-16T17:37:19Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''vervelen''' ww. ‘teveel zijn’ Middelnederlands ''vervelen'' ‘vermenigvuldigen; lastig, onaangenaam zijn’ (''verveilde'' ‘stoorde, was onaangenaam’ ca. ...'

'''vervelen''' ww. ‘teveel zijn’

Middelnederlands ''vervelen'' ‘vermenigvuldigen; lastig, onaangenaam zijn’ (''verveilde'' ‘stoorde, was onaangenaam’ ca. 1350, ''vervelen'' ‘vermenigvuldigen’ ca. 1465), Vroegnieuwnl. ''vervelen'' ‘meer worden; doen vermeerderen’ (tot ca. 1700), ‘genoeg krijgen van; vermoeien, teveel zijn; tot last zijn, hinderen; door eentonigheid oninteressant of saai worden, vervelen’ (vanaf 1500), met klinkerronding ook ''verveulen'' (1642); ''sonder vervelen'' ‘overvloedig’ (1583). Oorspronkelijk overgankelijk, daarnaast wederkerig ''zich vervelen'' vanaf ca. 1760. Versterkende bijwoorden bij het laatste zijn bijv. ''dodelijk'' (1833) en ''razend'' (1839). Afleidingen: ''vervelich'' ‘te zwaar, vervelend; verveeld’ (1509), ''verveelend'' ‘belastend’ (1703), ''verveeling'' (1764). De uitdrukking ''tot verveelens toe'' ‘uittentreueren’ vanaf 1767.

Verwante vormen: Mnd. ''vorvelen'' vermeerderen; vervelen’, Mhd. ''verviln'' ‘te veel worden’. Afleiding van '''veel'''.

De hypothese dat ''vervelen'', waar het naast ''veul'' ‘veel’ voorkomt, op een Germaans ww. met suffix *-''jan''- teruggaat (zo Wobbe de Vries, ''TNTL'' 43, 1924, p. 131) is te verwerpen, aangezien de kleuring tot ''eu'' te recent en te onregelmatig van aard is om een dergelijke conclusie op te baseren. Bovendien is ''verveulen'' al in de 17e eeuw geattesteerd.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 16 okt 2016 19:37 (CEST)

unster

2016-10-10T13:34:03Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''unster''' zn. ‘weegtoestel, handweegschaal’ Vroegmiddelnederlands ''einser'' (Brugge, 1281/82) ‘unster’ (hier als synoniem voor ''ponder''), ''enser makra'...'

'''unster''' zn. ‘weegtoestel, handweegschaal’

Vroegmiddelnederlands ''einser'' (Brugge, 1281/82) ‘unster’ (hier als synoniem voor ''ponder''), ''enser makra'' ‘unstermaker’ (1281; vgl. ook ''pondelmakere''); Nnl. ''uuser'' (1566), ''unster'' (1588), ''uyster'' (1581), ''onser'' (1639), ''enster'' (1573); ''uussel'' (1562), ''huysel'' (1582), ''onsel'' (1616), ''eussel'' (1573), ''enssel'' (1640), ''einsel'' (1640), ''aeyssel'' (1562). Vlaams ''enser'' vertoont ontronding van oudere *''ü'', waarbij in Vmnl. ''einser'' de ''e'' tot ''ei'' is geworden voor ''ns'' (vgl. ''peinzen''). Vormen met -''t''- zijn ontstaan uit naamvallen waarin ''unsere'' werd tot ''unsre'' en er een ''t'' als overgansklank tussen ''s'' en ''r'' kwam.

Dialecten: Drents ''anster, enster''. Noordhollands ''onzer'', ''onster'', vroeger ook ''onsel''. Zeeuws meestal ''ulster'', maar ook ''unsel'' vooral in Zeeuws-Vlaanderen. Zeeuws-Vlaams ''ingsel'', ''essele'', en ''uisel''. West-Vlaams ''ensel, einsel, insel'', Gents ''einsel'', Diest ''euzel'', West-Brabants ''uister'', ''uisel''.

Verwante vormen: MLG ''unsel'', ''unseler'', ''unszeler'', ''unsener, untzer, unczel'', MHG ''unzer'', Middelfries ''eynser'' (1666, Japicx), MoWF ''ingster''.

Afgeleid van Ned. '''ons''' ‘gewicht’ (uit Frans ''once'', naast Ohd. ''unza'', Mhd. ''unze'' direct uit Latijn ''uncia''). Het voorbeeld voor de afleidingen op -''er'' en -''el'' was Mnl. ''ponder'' naast ''pondel'', Nnl. ''pondel'' ‘handweegschaal’ naast '''pond''', vgl. ook Mnd. ''punder'', Oudengels ''pundor'', -''ar''. De achtervoegsels -''er'' en -''el'' veroorzaakten vaak umlaut, en daarom zijn blijkbaar in het Oudnederlands *''ünser'' en *''ünsel'' gevormd.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 10 okt 2016 15:34 (CEST)

twijn

2016-10-03T09:16:01Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''twijn''' zn. 'gedubbeld garen': zie onder '''tweern''''

'''twijn''' zn. 'gedubbeld garen': zie onder '''tweern'''

tweern

2016-10-03T09:15:24Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''tweern''' zn. ‘gedubbeld garen’ '''twijn''' zn. ‘gedubbeld garen’ Middelnederlands ''twern'' (1477), ''twaern'' (1491–1500), Nnl. ''twern'' (1566), ''twe...'

'''tweern''' zn. ‘gedubbeld garen’
'''twijn''' zn. ‘gedubbeld garen’

Middelnederlands ''twern'' (1477), ''twaern'' (1491–1500), Nnl. ''twern'' (1566), ''tweern'' (1588). Werkwoord: Mnl. ''twaernen'' ‘garen dubbelen’ (1423), ''tweerenen'' (ca. 1400), Nnl. ''tweernen'' (1526), ''twernen''.

Vroegmiddelnl. ''twijn'' m. (1286, Dordrecht: ''van roeden tuine'' ‘van rode twijn’, ''een half pont wijt tuijns'' ‘een half pond witte twijn’), Nnl. ''twijn'' (1500), ''tweyn'' (1599). Afleidingen: Vmnl. ''tvinre'' (1281), Nnl. ''twijnder'' ‘iemand die als beroep garen twijnt’; ''twijndraet'' (1301-1325), ''twinen'' bn. ‘getwijnde’ (1351); Mnl. ''twinen'' ww.(1401-1500), Nnl. ''twijnen'' (1546) ‘draad dubbelen, draden stevig ineendraaien tot een draad’.

In dialecten: Zeeuws ''twien'' ‘garen’, Vlaams ''twiene'' ‘garen ineendraaien’, Ravensteins ''twer'' ‘twijn’, Zuidutrechts ''tweerne'' ‘voortmodderen’, Gronings ''tweeren'' ‘zeuren’, ''tweiern'' ‘twijnen’. Het Brabants heeft voor het ww. alleen het type ''twijnen'', het Duitse Rijnland voor het zn. alleen het type ''tweern''. In combinatie met het oudere Nederlands kunnen we dus zeggen dat ''twijn'' vooral in Holland, Zeeland, Vlaanderen en Brabant thuis is, en ''tweern'' in het oostelijk Nederlands en aangrenzende gebieden van Duitsland.

Verwante vormen: Middelnederduits ''twern, tweern'' m., Oudhoogduits ''zwirnēn'' v., Mhd. ''zwirn'', v. ''zwirnen'', Mohd. ''Zwirn, zwirnen''; Oud-IJslands ''tvinni'' m. ‘tweern’, ''tvinna'' ww. ‘tweernen’, Oudengels ''twīn'' ‘vlasdraad’, ME ''twyne'' ‘draad’, MoE ''twine'' ‘bindgaren’, Oudfries ''twīna, twīne, twīn'' ‘tweeledig; twee’; OIJs. ''tvennr, tvinnr'' ‘tweeledig, tweemaal’.

Zowel *''twirna''- als *''twīna''- stammen uit Proto-Germaans *''twizna''- ‘dubbel, tweevoudig’. PGm. *''z'' werd meestal klankwettig tot ''r'' in het Noord- en Westgermaans. Voor een stemhebbende dentale medeklinker (''d, n'') bleef *''z'' blijkbaar iets langer bewaard; hij kon tot ''r'' worden, assimileren aan ''d'' en ''n'' (OIJs. ''tvinnr''), of wegvallen onder vergoedingsrekking van de voorafgaande *''i''. Zo vinden we per Westgermaans dialect een verschillende behandeling van *''zd'' en *''zn'' in PGm. *''mizdō(n)''- ‘beloning’ (Oudengels ''mēd'' naast ''meord'', Nl. ''miede''), *''hezdōn''- ‘vlasvezels’ (Nl. ''hede'' naast ''herde''), en *''liznōn''- ‘leren’ (Oudsaksisch ''līnon'' naast Ohd. ''lernon'' en MoE ''learn'', Nl. ''leren''). In ‘garen’ doet West- en Zuidwestnl. ''twijn'' met het Fries en Engels mee (*''twizna''- > *''twīna''-), terwijl het binnenland *''twizna''- > *''twirna''- vertoont.

PGm. *''twizna''- kan van PGm. *''twis'' ‘tweemaal’ zijn afgeleid (uit PIE *''dwis'', cf. Lat. ''bis''), of direct uit een PIE vorm *''dwis-no''- ‘tweemaal, tweevoudig’ komen, waaruit ook Lat.'' bīnī'' ‘elk twee, twee tegelijk’ stamt.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 3 okt 2016 11:15 (CEST)

toorn

2016-09-26T07:49:15Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''toorn''' zn. ‘woede’ Vroegmiddelnederlands ''torn'' (1200), ''toren'' (1240) ‘woede, heftige opwinding; verdriet, ellende’, Vroegnieuwnl. ''toren'' ‘hevi...'

'''toorn''' zn. ‘woede’

Vroegmiddelnederlands ''torn'' (1200), ''toren'' (1240) ‘woede, heftige opwinding; verdriet, ellende’, Vroegnieuwnl. ''toren'' ‘hevige woede; verdriet’ (ca. 1516), na 1600 meestal in de spelling ''toorn''. De betekenis ‘verdriet’ verdwijnt na de 17e eeuw maar komt nog in enkele dialecten voor: Zeeuws ''torn'' ‘tegenslag, klap’, Antwerps ''toorn'', ''toren'' ‘verdriet, hartezeer’. Vergelijk voor de rekking van *''u'' voor rn in de standaardtaal ook ''hoorn'' en ''doorn''. Afleidingen: Vmnl. ''tornen'' zwak ww. ‘boos maken; boos zijn’ (1240), ''vertoernen'' (1276-1300) ‘boos maken’; ''toernich'' ‘verdrietig’ (1220-1240), ''tornech'' ‘boos, kwaad’ (1265-1270); ''torninge'' ‘het boos maken’ (1240).

Verwante vormen: Oudsaksisch ''torn'' o./m. ‘woede’, bn. ''torn'' ‘woedend’, Middelnederduits ''torn'', ''tarn'' m. ‘woede’, bn. ''torn'' ‘woedend’, ww. ''tornen'' ‘toornen’, Oudhoogduits ''zorn'', ww. ''zornōn'' en ''zurnēn'', bn. ''zorn'', Nhd. ''Zorn'' m., Oudengels ''torn'' ‘woede; verdriet’, bn. ''torn'' ‘verontrustend, bitter’.

Uit Westgermaans zn. *''turna''- ‘woede, verdriet’ (m. of n.) en bn. *''turna''- ‘woede opwekkend, verdriet brengend’, afgeleid van het ww. PGm. *''teran''- ‘scheuren’ (Ned. '''teren''', Eng. ''tear'', Duits ''zerren''). Dat stamt van de Proto-Indo-Europese wortel *''der''- ‘scheuren, villen’ die in veel talen is voortgezet, o.a. in Grieks ''dérō'' ‘villen’; zie verder onder '''teren'''. In het Germaans is het bn. ‘woede opwekkend’ ouder dan het zn., want bij de omgekeerde relatie zou het bn. expliciet gemarkeerd moeten zijn. Het zn. ‘woede; verdriet’ is dus als ‘verscheurende emotie’ afgeleid van *''turna''- ‘verscheurd’, zelf een vrij oude afleiding op *-''na''- bij het ww. *''teran''. Die is vergelijkbaar met PGm. *''barna''- ‘kind’ bij *''beran''- ‘dragen’, en *''wagna''- ‘wagen’ bij *''wegan''- ‘bewegen’. PGm. *''turna''- kan direct op een PIE bn. *''dr-no''- teruggaan of binnen het Germaans zijn gevormd. Andere afleidingen met een nultrap van de wortel zijn PGm. *''tur-an''- ‘scheur’ (Got. ''gataura'') en *''turϸi''- (Got. ''gataurϸs'' ‘vernietiging’).--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 26 sep 2016 09:49 (CEST)

hader

2016-09-19T17:56:37Z

Mdevaan:

'''hader''' zn. ‘twist’

Vroegnieuwnl. ''hader'' ‘twist’ m. (1546), ''haer'' (1588). Het woord verdwijnt in de zeventiende eeuw weer snel uit de taal, mogelijk vanwege homonymie met de verschillende andere woorden ''haar''. Afleidingen: ''haderich'' ‘twistziek’ (1573), ''haderen'', ''haeren'' (1588), ''hadderen'' (ca. 1620) ‘twisten’, ''haderman, haerman'' (1573) ‘onruststoker’.

Verwante vormen: Middelnederduits ''hader'' m., Middelhoogduits ''hader'' m., Vnhd. ''Hader'' ‘twist’, Mohd. ''hadern'' ‘twisten’.

De Westgermaanse uitgangsvorm is onzeker, het meest waarschijnlijk zijn *''haϸra''-, *''haϸru''- of *''haϸura''-. Het staat waarschijnlijk in verband met PGm. *''haϸu''- ‘gevecht’, dat in het Westgermaans vooral als eerste lid van persoonsnamen voorkomt: Oudsaksisch ''Hathu''-, Ohd. ''Hadu''-, OE ''heaðo''-, Vroegmiddelnl. ''Hadebert, Haderic'', enzovoort. Verwanten van *''haϸu''- buiten het Germaans zijn onder andere Oudiers ''cath'', Middelwelsh ''cad'' ‘strijd’ (Proto-Keltisch *''katu''-), Oudkerkslavisch ''kotora'' ‘gevecht’, Grieks ''kótos'' ‘wrok, haat’, Sanskrit ''śátru''- ‘vijand’, en Hett. ''kattu''- n. ‘vijandschap, twist’. Mogelijk gaan deze terug op een nominale stam *''kh2-et''- ‘vijandschap’, afgeleid van de PIE wortel *''ḱeh2''- ‘begeren, om iets geven’, vgl. voor de betekenis ook PIE *''ḱeh2-d''- ‘haten, houden van’ (waarvan Ned. '''haat''') in de analyse van Pronk (2013: 300–301). De reconstructie *''kh2-et''- zou verklaren waarom we zowel gepalataliseerde (in Skt.) en niet-gepalataliseerde (in OKS) reflexen van de PIE *''ḱ'' vinden.

''Hader'' zou als afleiding *''haϸu-ra''- van *''haϸu''- ‘gevecht’ ontstaan kunnen zijn, of als mannelijk substrantief met suffix -''ra''- of -''ru''- (zoals in het Sanskrit) bij de stam *''haϸ''- ‘vijandig gezind zijn’.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 19 sep 2016 19:54 (CEST)

Lit.:
Tijmen Pronk. 2013. Notes on Balto-Slavic etymology: Russian norov, mjat’, ruž’ë, dialectal xajat’ ‘to care’, xovat’ ‘to keep’ and their Slavic and Baltic cognates. Vienna Slavic Yearbook. New Series 1, 294–302.

hader

2016-09-19T17:54:41Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''hader''' zn. ‘twist’ Vroegnieuwnl. ''hader'' ‘twist’ m. (1546), ''haer'' (1588). Het woord verdwijnt in de zeventiende eeuw weer snel uit de taal, mogelijk...'

stern

2016-09-12T09:21:30Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''stern''' zn. ‘zeezwaluw, sternida’ Nnl. ''starmeeutje'' (1714), ''starre'' (1860), ''sterre-meeuw'' (1622 [non inveni]). Dial. ''starreling'', ''stikstar'' (Noo...'

'''stern''' zn. ‘zeezwaluw, sternida’
Nnl. ''starmeeutje'' (1714), ''starre'' (1860), ''sterre-meeuw'' (1622 [non inveni]). Dial. ''starreling'', ''stikstar'' (Noord-Holland), ''steern'' (Groningen). De term ''stern'' wordt pas sinds 1900 in de schrijftaal als Nederlandse benaming gebruikt. Hij is ontleend aan wetenschappelijk Latijn ''sterna'', dat door Linnaeus in 1758 (''Systema Naturae'', 10e ed., p. 137) werd overgenomen uit Turner’s ''Avium praecipuarum historia'' (1544), die met ''sterna'' de Engelse dialectbenamingen ''stern, starn'' latiniseerde.
Hetzelfde woord werd ook gebruikt voor ‘spreeuw’: Vroegnnl. ''sterre'', ''starre'' ‘spreeuw’ (1599, “verouderd”), Nnl. ''staar'' (1770; ontleend aan Duits?). De verwante vormen vallen dan ook in twee betekenissen uiteen:
a. ‘spreeuw’: Oudsaksisch ''stara'' f., Oudhoogduits ''star(o)'' m., Mhd. ''star'', Mohd. ''Star'', Oudnoors ''stari'' m., MoIJslands ''star(r)i'', Oudengels ''stær'' m., ''stærn'', ''stærlinc'', MoE ''starling'', dial. ''starn'' (Shetland), ''starnel'' (Northants.)
b. ‘stern’: b1. met *st-: MoWFri. ''stirns, sterns'', ook ''stjirring, stjerring, stjarring''; ''stark''; Noordfries, o.a. Sylt ''hudenstiar'', Föhr-Amrum ''sternk''; Oudengels ''stearn'' ‘stern’, ''stern'' ‘meeuw’, MoE dial. ''starn'' (Norfolk) ‘stern’. MoE ''tern'' ‘stern’ is ontleend aan het Oudnoors.
b2. zonder *s-: Oudnoors ''ϸerna'' v., Zweeds ''tärna'' ‘stern’.

De vormen met ''st''- wijzen op Proto-Germaans *''star-an''- naast *''starran''-, die zich mogelijk beide uit een enkele stam PGm. *''starō, *starraz'' (uit een oudere n-stam *''storō'', *''stor-n''-) hebben ontwikkeld (Kroonen 2013: 475). In het Nederlands werd ''e'' tot ''a'' voor ''rr'' en ''rn''. De Noordgermaanse woorden zonder *s- wijzen op Indo-Europees *''ter-n''-.

Buiten het Germaans zijn o.a. Lat. ''sturnus'' ‘spreeuw’ (uit *''storno''-) en Oudpruisisch ''starnite'' ‘meeuw’ (*''storn''-) verwant. Het element *''stor''- zou theoretisch het woord voor '''ster''' kunnen bevatten (zie de gespikkelde veren van de spreeuw) maar gezien de ''s''-loze vorm *''ϸern''- is dat minder waarschijnlijk. Bovendien wisselen ook in Latijn ''turdus'', Oud-Iers ''truit'', Litouws ''strãzdas'', Oudnoors ''ϸrǫstr'' (PGm. *''ϸrastu''-), Duits ''Drossel'' (PGm. *''ϸrus''-), alle ‘lijster’, *''stor''- en *''tor''- elkaar af. Mogelijk zijn al die vogelnamen daarom van een gemeenschappelijk(e groep) woord(en) voor ‘zangvogel’ afgeleid.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 12 sep 2016 11:21 (CEST)

Lit.: De Buffon, ‘Natuurlyke historie der zee-zwaluwen’. ''Vaderlandsche Letteroefeningen'' 1787, p. 628–635.
W. de Vries, ‘Etymologische Aanteekeningen.’ ''TNTL'' 40, 89–111 (1921).

zier

2016-09-05T19:49:40Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''zier''' zn. ‘kleinigheid’ Mnl. ''sieren'' ‘mijten’ mv. (1287, West-Vlaanderen), ''zieren'' (1401–1450); ''ziere'' ‘kleinigheid’, bijv. in ''Daer ne s...'

'''zier''' zn. ‘kleinigheid’

Mnl. ''sieren'' ‘mijten’ mv. (1287, West-Vlaanderen), ''zieren'' (1401–1450); ''ziere'' ‘kleinigheid’, bijv. in ''Daer ne sal niet ane gebreken alse groot alse ene ziere'' ‘daar zal niets aan ontbreken, zelfs niet zo klein als een mijt’ (van Velthem, ''Spiegel Historiaal''). Nnl. ''ziere'' (1528), ''siere'' (1538) ‘mijt, luis’, bijv. ''om de luysen ende sierkens te dooden'' (1608); ''zierken'' ‘heel klein deeltje’ (1569). De uitdrukkingen ‘geen zier’ en ‘niet een zier’ zijn vanaf de zestiende eeuw geattesteerd: ''hy seede ten heeft mich nyet een zier geholpen'' ‘hij zei: “het heeft me geen zier geholpen”’ (1535, dagboek van kapelaan Munters uit Kuringen bij Hasselt (Lb.)), ''haar rechterhand … dooch niet een sier'' ‘haar rechterhand deugt voor geen zier’ (''Souterliedekens'', 1540).

Verwante vormen: Oudhoogduits ''siura'' f., ''siuro'' m., Middelhoogduits ''siure'' v. ‘mijt’, Vroegnieuwhd. ''Seure'' ‘puistje veroorzaakt door mijten of vlooien’, Zwitserduits ''Sǖre'' ‘schurftmijt’, Ripuarisch en Moezelfrankisch ''zier'', ''zieër'' ‘mijt; puistje; kleinigheid’; Oudsaksisch ''siura'' (nom.sg.), ''surin'' (nom.pl.) ‘schurftmijt’, Middelnederduits ''sure, suer'' ‘hittepuistje, puist’. De meeste Duitse vormen veronderstellen Westgermaans *''seurjōn''- f., maar ''sier(e)'' in het Brabants, Limburgs en het Rijnlands moet op *''seuran''- of *''seurōn''- teruggaan, zonder -''j''-, anders zou het woord een geronde klinker van het type ''uu'' hebben gehad, met i-umlaut van *''eu''. Oudfrans ''ciron'', ''sueron'', Oudpikardisch ''suiron'' ’meelworm, mijt’ is uit Westfrankisch *''seur(j)ōn''- ontleend.

Andere woorden voor ‘mijt’ zijn afgeleid van ‘snijden’ (Ned. '''mijt''') of ‘malen’ (Dui. ''Milbe''), maar voor de etymologie van *''seur''- in *''seurjōn''- bestaat geen enkel evident aanknopingspunt.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 5 sep 2016 21:49 (CEST)

hauw

2016-08-28T11:14:49Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''hauw''' zn. ‘type vrucht’ Vroegmiddelnederlands ''awe'' ‘zaadhuisje’ (van de nardus) (1287), Nnl. ''hawkens'' (1543), ''haeuwe'' (1559), ''hauwe'' (1573), o...'

'''hauw''' zn. ‘type vrucht’
Vroegmiddelnederlands ''awe'' ‘zaadhuisje’ (van de nardus) (1287), Nnl. ''hawkens'' (1543), ''haeuwe'' (1559), ''hauwe'' (1573), ook gespeld als ''houwe'' (1599), ''haeuwe'' (1608), ''hauw'' (1668), ''haauw'' (1686) ‘zaadhuisje, peul, huls’. Dialectisch nog ''houw'', verkleinwoord mv. ''hâwkes'', in Antwerpen, Noord-Brabant en Belgisch Limburg.

Verwante vorm: Oud-IJslands ''há'' ‘huid, vacht’. Uit PGm. *''hawō''- f. (Kroonen 2013: 218). De dichtst verwante vorm is PGm. *''hūdi''- ‘huid’, waaruit Ned. '''huid'''. Die wordt afgeleid van een PIE wortel *''kuH''-, van verder onbekende herkomst, waarvan een variant *''kouH-eh2''- het woord PGm. *''hawō''- zou opleveren. Maar aangezien woorden voor ‘huid’ vaak van woorden voor ‘afsnijden’, ‘in stukken snijden’ worden afgeleid, bestaat er nog een andere mogelijkheid. Zoals PGm. *''hau-ja''- ‘hooi’ als ‘wat afgemaaid is’ of ‘wat afgemaaid moet worden’ hoort bij PGm. *''hawwan''- ‘'''houwen''', hakken’, zou ook *''hawō''- ‘huid’ van datzelfde werkwoord kunnen zijn afgeleid.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 28 aug 2016 13:14 (CEST)

stierlijk

2016-08-09T05:09:48Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''stierlijk''' bw. 'in hoge mate'. Oudere datering: 1870, ''Winteravondvertellingen'' van François Haverschmidt, p. 151: ''Ik ben uit mijn humeur. Ik heb stierlijk ...'

'''stierlijk''' bw. 'in hoge mate'.

Oudere datering: 1870, ''Winteravondvertellingen'' van François Haverschmidt, p. 151: ''Ik ben uit mijn humeur. Ik heb stierlijk het land''.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 9 aug 2016 07:09 (CEST)

kwansuis

2016-07-04T15:49:46Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''kwansuis''' bw. ‘als het ware’ Mnl. ''quansijs'' (ca. 1300) ‘als het ware, als om te zeggen’, ''quijs quans'' (van Boendale, ''Der leken spieghel'', ca. 13...'

'''kwansuis''' bw. ‘als het ware’

Mnl. ''quansijs'' (ca. 1300) ‘als het ware, als om te zeggen’, ''quijs quans'' (van Boendale, ''Der leken spieghel'', ca. 1325), ''quanchuys'' (Jan de Weert, 1350), ''quansuus'' (ca. 1400, Gruuthuuse hs.), ''quantsijs'' (ca. 1410), ''quans'' (1350); Vnnl. ''quansuys'' (1524), ''quansuus'' (1561), ''quantsuys'' (1566), ''quansijs'' (einde 16e e.), ''quamsuys'' (1627), ''quanswijs'' (1629), ''kwansuys'' (1670), ''kwansuis'' (1682), ''kwanswys'' (1700) ‘als het ware, voor de schijn, terloops’. Dial. ''kwansys'' (Limburg, 1840), ''konsuus'', ''ke(r)suus'' (Zeeland), ''kesjuus'' (Oostende), ''konsjuus'' (Antwerpen).

Verwante vormen: Mnd. ''quantwise, quantswise'' ‘voor de schijn’, Nhd. ''quantsweise'' (in de 17e e. volksetymologisch hermaakt tot ''gewandsweise''), MoWFri. ''quansquijz'' (1681, Japicx), ''kwânskwiis''.

Er bestaan twee concurrerende etymologieën, die m.i. geen van beide geheel bevredigend zijn.

1. Uit ''in quantes wîse'' ‘als een dwaze kerel’. Deze verklaring uit de 19e eeuw van Kern wordt door alle moderne woordenboeken van de hand gewezen. Het woord ''quant'' ‘kerel’ is pas vanaf 1504 in het Nederlands bekend (zie s.v. '''kwant'''), en de volledige uitdrukking ''in quantes wîse'' komt nergens voor. Maar in het Middelnederduits moet ''quant(s)wise'' toch als samentrekking van ''quant(s)'' en ''wise'' worden opgevat, en bovendien zou de wisseling tussen -''suus'' > -''suis'' en -''sijs'' een gevolg kunnen zijn van verschillende reducties van -''swîs''.

2. Leenwoord uit Oudfrans ''quanses'', ''quainses'', ''qanses'', ''queinsi'' ‘alsof’ < Latijn ''quamsi''. De meeste lexica nemen dat aan, maar de etymologie is niet vlekkeloos. Van de Franse klanken ''ai'' of ''ei'' in de eerste lettergreep bestaat in het Nl. geen spoor. Bovendien verschijnt fra. ''k''- uit lat. ''qu''- in het Nederlands meestal als ''k''-, tenzij ''kw''- o.i.v. het Latijn hersteld kon worden (als in ''kwaliteit, kwartier, kwestie''). Nu kan voor de betekenis en het gebruik van Mnl. ''quansijs'', ''quans'' best aangenomen worden dat de schrijvers ook het Latijnse ''quamsi'' kenden en zodoende ''kw''- herstelden. Dan blijft nog een ander probleem, nl. dat -''suus'' en -''siis'' in de Nl. vormen niet op basis van het Frans te verklaren zijn. Voor -''siis'' zouden we nog kunnen aannemen dat *''kwansi'' een -''s'' kreeg, en vanwege het eindaccent met lange ''î'' werd uitgesproken, dus ''kwansîs''. Maar de ronding tot'' uu'' blijft dan raadselachtig, evenals het ontbreken van Mnl. leenvormen zonder -''s''. Een oplossing voor dit dilemma kan zijn dat in de 2e lettergeep soms volksetymologisch -''wiis(e)'' of -''gewiis(e)'' ‘(ge)wijs’ werd ingevoerd (vgl. Mnl. ''in ghecs ghewise'' ‘als een gek’, ''pelgrims ghewise'' ‘als pelgrims’), waaruit dan door reductie -''suus'' ontstond.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 4 jul 2016 17:49 (CEST)

weelde

2016-06-28T17:57:56Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''weelde''' zn. ‘overvloed’ Vroegmiddelnederlands ''welde'', ''weelde'' v. ‘overvloed; genot, blijdschap’ (1240), Laatmiddelnederlands ''weelde'', Nnl. ''weel...'

'''weelde''' zn. ‘overvloed’
Vroegmiddelnederlands ''welde'', ''weelde'' v. ‘overvloed; genot, blijdschap’ (1240), Laatmiddelnederlands ''weelde'', Nnl. ''weelde'' (1518), ''welde'' (1582), ''wilde'' (1583) ‘voorspoed, geluk, genot, rijkdom’. Moderne dialecten: Zeeuws ''wilde'', Zuidbrabants ''wélle'', Antwerps ''welde'', Kempisch ''weld'', ''weeld'', ''wilde'', Limburgs ''wèèld'', ''wèèlj''.

Afleidingen: Vmnl. ''weldech'' ‘heerlijk, overdadig’ (1240), ''weeldech'' (1285), bn. ''weldeleke'' ‘overvloedig’ (1240), ww. ''weelden'' ‘genieten’ (1240).

Vanaf de dertiende eeuw vinden we zowel ''welde'' als ''weelde'', laatstgenoemde vorm met rekking van de eerste ''e'' in ouder *''welede''. Mogelijk trad de rekking vooral op in de op -''e'' eindigende vormen (nominatief en accusatief enkelvoud *''welede''), terwijl *''weleden'' (meervoud, genitief en datief ev.) eerder ''welden'' werd en zodoende de eerste klinker niet gerekt werd. Ook kunnen sprekers zich in de Mnl. period nog bewust zijn geweest van het verband met '''wel''' ‘goed’. Niettemin zal een deel van de vormen met korte klinker, zeker die in de moderne dialecten, door verkorting van ''ee'' voor ''ld'' zijn ontstaan, bijvoorbeeld ''wild'' uit ''wèèld''.

Verwante vormen: Middelnederduits ''wēlde'', ''welde'' v. ‘welzijn, genot, overmoed, dartelheid’, Oudhoogduits ''welida'' v. ‘rijkdom’, Mhd. ''welede'', Middelengels ''welþe'' v., Modern Engels ''wealth'' ‘rijkdom’, MoWFri. ''wielde''. Voor het bn.: Mnd. ''weldich'', Mhd. ''weledic'', ME ''wealthy''.

Afleiding West-Germaans *''weliϸō''- ‘goed-heid, wel-stand’ van het bw. ''wel'' ‘goed’ (PGm. *''welō''). Daarnaast bestond ook nog een afleiding *''welan''- m. ‘geluk, rijkdom’, die onder andere tot Oudsaksisch ''welo'', Ohd. ''welo, wolo'' m., ''wela, wola'' v., OE ''wela'' m. werd. Een in het WGm. van *''wel''- afgeleid bn. heeft Ned. '''welig''' opgeleverd.

'''weelderig''' bn. ‘overvloedig’
Vroegnieuwned. ''welderigh'' (1588), ''weelderigh'' (1614), ''weeldrigh'' (1621) ‘overvloedig; onstuimig (van paarden)’. Daarnaast het zeldzame ww. ''welderen'' ‘voorspoed hebben’ (1558), ''weelderen'' ‘volop groeien, welig tieren’ (1650).

Het achtervoegsel -''erig'' vervangt het oudere -''ig'' in ''weeldig'', dat dialectisch nog wel voorkomt. Een dergelijke vervanging is niet ongebruikelijk bij Nnl. adjectiva met een ongunstige bijbetekenis (bijv. ''zandig'' >> ''zanderig'', ''windig'' >> ''winderig''), maar voor het ontstaan van ''we(e)lderig'' lijkt, gezien de positieve betekenis en het tijdstip van verschijnen, het frequentatieve werkwoord ''we(e)lderen'' de basis geleverd te hebben.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 28 jun 2016 19:57 (CEST)

wieler

2016-06-20T19:03:40Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''wieler''' zn. ‘fiets’ Nnl. ''wieler'' ‘vélocipède’ (1867), ''tweewieler'' (1870), ''driewieler'' (1870), ''snelwieler'' (1884). Kort voor 1870 bewust gevo...'

'''wieler''' zn. ‘fiets’
Nnl. ''wieler'' ‘vélocipède’ (1867), ''tweewieler'' (1870), ''driewieler'' (1870), ''snelwieler'' (1884). Kort voor 1870 bewust gevormd bij het ww. Mnl. Nnl. ''wielen'' ‘wentelen, ronddraaien’, naar voorbeeld van ''draaier'' bij ''draaien''.

'''wieleren''' ww. ‘fietsen’
Nnl. ''wieleren'' ‘met den wieler rijden’ (1867).

'''wieler'''- ‘fiets-’
Nnl. ''wielermanie'' (1869), ''wieler-clubs'' (1887), ''wielertocht'' (1892).

'''wielrijder''' zn. ‘fietser’
''wielrijders'' (1877), ''wielrijdersgezelschap'' (1882); ''wielrijden'' ‘fietsen’ (1888). Het zn. is eerder opgekomen dan het ww. Waarschijnlijk gevormd naar analogie van ''paardrijden''.

'''wielrennen''' ww. ‘om het hardst met de fiets rijden’
''wielrenner'' (1889), ''wielrennen'' (1894). Waarschijnlijk naar analogie van ''paardenrennen'' (19e eeuw), ''paerderennen'' (Vondel).
--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 20 jun 2016 21:03 (CEST)

wetten

2016-06-11T18:29:37Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''wetten''' ww. ‘scherpen’ Vroegmiddelnederlands ''wetten'' (1240), zwak ww., ''wetsteen'' ‘slijpsteen’ (1240), Mnl. ''wetten'', Nnl. ''wetten'' (1506) ‘sli...'

'''wetten''' ww. ‘scherpen’
Vroegmiddelnederlands ''wetten'' (1240), zwak ww., ''wetsteen'' ‘slijpsteen’ (1240), Mnl. ''wetten'', Nnl. ''wetten'' (1506) ‘slijpen’. ''Wetten'' en ''slijpen'' worden in het Middelnederlands als synoniemen gebruikt, maar '''slijpen''' betekende oorspronkelijk ‘glijden’ en is via ‘afslijten’ tot transitief ‘slijpen’ geworden, terwijl ''wetten'' vanaf het begin ‘scherp maken’ betekende.

Verwante vormen: Middelnederduits ''wetten'', Oudhoogduits ''(h)wezzen'', Nhd. ''wetzen'', WFri. ''hottje'' (17e e.), ''hotsje'' ‘slijpen’, ''hotte'' ‘wetsteen’, Oudengels ''hwettan'', MoE ''to whet'', OIJsl. ''hvetja''. Het in de woordenboeken genoemde Gotische ww. ''gahvatjan'' is een waarschijnlijk onterechte conjectuur voor geattesteerd ''gahvotjan'' ‘bedriegen’.

'''waat''' zn. ‘scherp, snede’
MNl. ''wate'' (1351–1400) ‘scherp of snede van een wapen of werktuig’, Nnl. ''wate'' (1526), ''waet'' (1588), ''waat'' (1669), modern ''waat'' ‘snede’ (van een mes, zeis) in zuidoostelijke dialecten. Verwante vormen: Mnd. ''wate''.

'''watig''' bn. ‘uitgelaten’
Mnl. ''watich'' ‘puntig, scherp’ (1490), Nnl. ''waetich'' ‘scherp’ (1599), ook Nnl. dial. ''watig'' ‘uitgelaten, rumoerig’ (Hageland, Haspengouw). Verwante vormen: OS ''mēn-hwat'' ‘misdadig’, ''nīth-hwat'' ‘vijandig’, Ohd. ''(h)waz'', OE ''hwæt'', OIJsl. ''hvatr'' ‘scherp’.

''Watig'', ''waat'' en ''wetten'' zijn alle drie afgeleid van het PGm. bn. *''hwata''- ‘heftig, snel, scherp’. ''Watig'' is een uitbreiding van het bn. met -''ig'', het zn. ''waat'' gaat terug op WGm. *''hwatan''- of *''hwatō(n)'' ‘scherpe kant, scherp voorwerp’, en ''wetten'' op een PGm. werkwoord *''hwatjan''- ‘scherp maken’.

PGm. *''hwata''- is afgeleid van het ww. *''hwētan''- ‘steken, stoten’, waarvan het voltooid deelwoord nog in Mnl. '''verwaten''' ‘vervloekt’, Nnl. ‘hoogmoedig, trots’ bewaard is. Daarnaast bestond een ouder bn. *''hwassa''- ‘scherp’, te zien onder andere in Gotisch ''hvassaba'' bw. ‘scherp’, ''hvassei'' f. ‘scherpte’, Oudsaksisch ''wass'' bn. ‘ruw, scherp’. Mogelijk zit de Oudnl. pendant van dit bn. in de plaatsnaam ''Wassenaar'' indien uit *''hwassan-haru''- ‘scherpe rand’.

Het ww. *''hwētan''- wordt door Kroonen (2013: 264, 266) uit een Proto-Indo-Europese stam *''kweh1d''-verklaard, waarvan het deelwoord PIE *''kwh1d-to''- Germaans *''hwassa''- kon opleveren. Het woord is tot nu toe niet met verwanten buiten het Germaans verbonden, maar kan in theorie PIE *''kueh1-d''- voortzetten, dat (afgezien van het suffix -''d''-) identiek kan zijn met de PIE wortel *''ḱueH''- waarop Proto-Iraans *''śwaH''- ‘werpen’ teruggaat (Avestisch ''spaiia''- ‘werpen’, ''spāta''- ‘geworpen’, Oud-Perzisch ''frasa''- ‘oprichten, bouwen’).--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 11 jun 2016 20:29 (CEST)

zuring

2016-06-04T19:53:44Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''zuring''' zn. ‘plant met zure smaak, rumex’ Vroegmiddelnederlands ''Surinc'' (1280–1290), ''Zuerinc'' (1281), ''Zueringhe'' (1281, dat.sg.), bijnaam, mogelijk...'

'''zuring''' zn. ‘plant met zure smaak, rumex’
Vroegmiddelnederlands ''Surinc'' (1280–1290), ''Zuerinc'' (1281), ''Zueringhe'' (1281, dat.sg.), bijnaam, mogelijk ‘zuurpruim’; Mnl. ''zuerinc'' ‘zuring’ (1401–1450), ''zuyrinck'' (1477); Nnl. ''suring'' (1500–1525), ''suringhe'' (1560), ''suerinc'' (16e e.), ''zurinck'' (1608), ''suyring'' (1642), ''zuuring'' (1701).

'''zurik''' zn. ‘zuring’
Vnnl. ''zurick'' (1567), ''suerick'' (1599) ‘zuring’.

'''zurkel''' zn. ‘zuring’
Vmnl. ''surcle'' (1226–1250), Mnl. ''surkele'' (1351), ''sulcker'' (1401–1600), ''suerkel'', ''soerkele'', Vnnl. ''surckele'' (1543), ''surckel'' (1551), ''suerckel'' (1599), ''sulcker'' (1561), ''zurkel'' (1743).

In moderne dialecten is ''zurkel'' kenmerkend voor het zuiden (Zeeland, Vlaanderen, Brabant, Limburg), in Brabant en West-Limburg ook ''zulker'' met metathese van ''r'' en ''l''. Daarnaast bestaan de varianten ''zulper'' in Noordoost-Brabant en ''zurel, zeurel, zorel'' in Noord- en Midden-Limburg. De ''k''-variant zonder ''l''-suffix komt door het hele taalgebied sporadisch voor: Groningen ''zoerke'', Drente ''zuurke'', Overijssel ''zoerek'', Zuid-Beveland ''zuurrek'', en Zuidoost-Nederlands ''zurik, zoerek, zurk''. De vorm ''zuring'' of ''zoering'' komt vooral in Limburg en Noord-Brabant voor, maar ook in Drente. Zie de ''PLAND'', [http://www.meertens.knaw.nl/pland/woordenboekartikel.php?term=Zuring].

Verwante vormen: MoWFri. ''surk'', Mnd. ''sure'' f. ‘zuring’, ''sur(e)ke'', -''n'' f. ‘zuring; wilde appel’, ''suringh'' ‘zuringʼ, Oudengels ''sūre'', gen. -''an'' f. ‘zuring’, ''sȳring'' f. ‘karnemelkʼ, Oudijslands ''sūra'' ‘zuringʼ.

Allemaal evidente afleidingen van '''zuur''' uit PGm. *''sūra''-. De oudste vorm *''sūrōn''- f. is niet in het Nederlands voortgezet. Een afleiding daarvan was WGm. *''sūrakōn''-, *''sūrikōn''-, waaruit Nl. ''zurik'', Mnd. ''sureke'', en Fries ''surk''. Daarvan is in het Nederlands dan weer ''zurkel'' afgeleid met ''l''-suffix dat umlaut veroorzaakt in de centrale en oostelijke dialecten. De ouderdom van ''zuring'' als plantnaam is onzeker, aangezien het Oudengels woord voor ‘karnemelk’ losstaat en de oudste Mnl. vormen allemaal ‘Zuurpruim’ als bijnaam betekenen, met het productieve suffix -''ing''-. Denkbaar is dus dat de plantnaam op -''ing'' pas in de loop van het Middelnederlands is opgekomen; het ontbreken van umlaut in veel oostelijke dialecten lijkt daar ook op te wijzen (al kan het umlautloze bn. ook steeds weer zijn hersteld).--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 4 jun 2016 21:53 (CEST)

zomp

2016-05-30T11:22:56Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''zomp''' zn. ‘moeras’ Oudnederlands ''Sumpel'' onbekende plaats in Zeeland, letterlijk ‘kleine zomp’, bij Cadzand (1171), Middelnl. ''die zompe'' veldnaam ...'

'''zomp''' zn. ‘moeras’

Oudnederlands ''Sumpel'' onbekende plaats in Zeeland, letterlijk ‘kleine zomp’, bij Cadzand (1171), Middelnl. ''die zompe'' veldnaam ‘moeras, poel’ (1266), ''in de sumpe'' (1289), beide in West-Vlaanderen, ''vanden somple'' toenaam afgeleid van een toponiem (1280), ''in enen diepen tsomp'' (Brabant, 1390–1410), ''sumpich'' ‘moerassig’, ''verckensump'' ‘varkenspoel’, ''watersomp'' ‘moeras’ (1477). Nieuwnl. ''sompe'' (1599), ''somp'' (1630–1634) ‘poel, drassige plek’, ''sompelinghe'' ‘poel’ (1567), ''sompigh'' ‘moerassig’ (1599). In moderne noordoostnederlandse dialecten ''zomp'' ‘voer- of drinkbak voor het vee’.

Verwante vormen: Mnd. ''sumpt'', ''zump'' m. ‘moeras; baktrog’, Oudhoogduits ''sunft'', ''sūft'', ''sumff'' ‘moeras’, Mhd. ''sumpf'' m. ‘moeras’, ''sumpfel'' ‘vloeibare maat’, Nhd. ''Sumpf'' ‘moeras’, Middelengels ''sump'' ‘moeras’, MoE ''sump'' ‘natte laagte in een mijn of grot’. Deze woorden gaan terug op Westgermaans *''sumpa''- m. ‘moeras’. Het hangt samen met '''zwam''', dat uit PGm. *''swamba(n'')-, *''swampa''- komt en als basisbetekenis ‘spons’ had, vanwaar vaak ‘paddestoel, zwam’: Gotisch ''swamms'' ‘spons’, Oudnoors ''svǫppr'' ‘zwam’ (*''swampu''-), Ohd. ''swam(p'') ‘zwam’, Engels ''swamp'' ‘moeras’. Dat laatste woord laat een betekenisovergang van ‘spons’ naar ‘sponsachtige grond’, ‘moeras’ zien.

Voor ''zwam'' reconstrueert Kroonen (2013: 495) een Proto-Germaanse ''n''-stam met wisseling tussen ''b'' en ''p'' aan het stameinde: nom. *''swambō'', genitief *''swamp(p)az'', uit een oudere vorm *''swombh-n''- waarvan onzeker is of die op het Proto-Indo-Europees teruggaat (Kroonen denkt eerder aan een Europees substraatwoord). In ieder geval kan WGm. *''sumpa''- als nultrap bij dit woord horen, dat dan de ablautvarianten *''swombh-n''- naast *''sumbh-n''- had; de nultrap *-''u''- en de stemloze *-''p''- van zomp passen bij de variant *''sumbh-n''- die we bijv. in de genitief zouden verwachten.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 30 mei 2016 13:22 (CEST)