Etymologiewiki - Gebruikersbijdragen [nl]

vergadering

2012-08-28T21:01:23Z

AndreBot: auteur(s)

'''Vergadering''' 'bijeenkomst om iets te bespreken'. Vroege ([http://www.cartago.nl/oorkonde/ogd0514.xml Groningen 1362]: "...dat sullen die hovelinghen berichten oftet hier in der vergaderinghe gheschien weer") afleiding van [[b:vergaderen|vergaderen]] 'bijeenkomen' met het achtervoegsel [[b:ing|-ing]].

-- AE

tijgen

2012-08-28T21:01:13Z

AndreBot: auteur(s)

In de etymologiebank staan als cognaten in Indoeuropese talen m.i. ten onrechte niet de volgende verwijzingen:
- Schots Gaelic 'thig' = 'komen' met de volgende vervoegingen:
- a [[thig]]inn = substantief "komst, het komen"
- [[thigh]]inn = ik zou komen
- [[thig]] me (thu, i/e, muid, siad, iad) = ik zal, jij zult, hij/zij zal, wij, jullie, zij zullen komen.

-- Stoffel

saur

2012-08-28T21:01:03Z

AndreBot: auteur(s)

Ik doe een gooi: Philippa verklaart het woord "zuur" als volgt: "Ohd. sūr (nhd. sauer); oe. sūr (ne. sour); nfri. soer; on. súrr (nzw. sur); alle ‘zuur’, < pgm. *sūra- ‘zuur’. Ook overdrachtelijk in: os. en ohd. sūrougi; oe. sūrīge; on. súreygr; alle ‘leepogig, met tranende ogen’. In het Noord-Germaans kan sur ook ‘nat, vochtig, waterziek’ betekenen, i.h.b. gezegd van grond." (zie [[http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/zuur]]).

Vooral de laatste verwijzing "nat, vochtig, waterziek" is natuurlijk interessant voor een buurtschap vlak bij een rivier.

De oude toevoeging "most" moet beslist hierbij betrokken worden, het is in de loop van de tijd afgevallen, dat zie je wel vaker: "kachel" is een leenwoord uit het Duits en afgeleid van "kachelofen", hetgeen daar "tegeloven" betekende. Dat begrip hebben wij geleend, na verloop van tijd viel "ofen" af (spraakluiheid) en bleef "kachel" over. Helemaal fout want het betekende "tegel" maar goed wij weten niet beter dat er een verwarmingstoestel mee bedoeld is.

Most is m.i. afgeleid van het woord mose. In het Oudnederlands betekende dit modder, slijk, e.d.
De -t is waarschijnlijk de Protogermaanse locatieve naamvalsuitgang ofwel plaatsbepaling, in modern Nederlands zou Saurmost dus "in/van/op de plek waar het nat en modderig is" vertalen. deze oude uitgang zie je bijv. ook terug (niet 100% zeker overigens) in "mijnent" in mijnentwege, letterlijk dus de weg die van mij afloopt.

-- Stoffel

ongerijmd

2012-08-28T21:00:53Z

AndreBot: auteur(s)

'''Ongerijmd''' 'absurd' (Kiliaan 1599). Afgeleid van [[b:rijmen|rijmen]] in de betekenis 'overeenkomen met'. Letterlijke betekenis dus 'ergens niet mee overeenkomend'. [[WNT:M044376|WNT]]

-- AE

onbeschroomd

2012-08-28T21:00:43Z

AndreBot: auteur(s)

Zie [[b:beschroomd|beschroomd]].

-- AE

kleurling

2012-08-28T21:00:33Z

AndreBot: auteur(s)

''Amsterdamsche Courant'' 07-10-1802 [http://kranten.kb.nl/view/text/id/ddd%3A010719397%3Ampeg21%3Ap001%3Aa0005]: "Dat insgelyks geene Zwarten, Mulatten, of andere kleurlingen, die niet in dienst zyn, voordaan, onder welk voorwendzel het ook zy, op het vaste land der Republiek zullen mogen komen..."

-- AE

kleurenblindheid

2012-08-28T21:00:24Z

AndreBot: auteur(s)

'''Kleurenblindheid''' 'verminderd vermogen kleuren te onderscheiden' 1852 [http://kranten.kb.nl/view/pdf/id/ddd%3A000014001%3Ampeg21%3Ap001%3Aa0003]: "Een med. doctor in Engeland, Wilson, heeft omtrent dit onderwerp een onderzoek in het licht gegeven, waarin hij onderscheidene voorbeelden van kleurenblindheid opnoemt." Leenvertaling van Eng. ''color blindness'' (1844 [[oed:color+blindness|OED]]).

-- AE

kleur

2012-08-28T21:00:13Z

AndreBot: auteur(s)

Een aantal oude (soms veel oudere) attestaties:
* Jacob van Maerlant ca. 1270 [http://cf.hum.uva.nl/dsp/ljc/maerlant/bloeme6.html]: "dien doghen den rode beuaet // sijd van coloren van bloede"
* Bartholomeus Engelsman 1485 [http://www.inl.nl/images/stories/histdocs/DBMA/bartholomeus/boek18.html]: "Cocodrillus is gheseit van croceo // colore dat is van saffranigher verwen"
* anoniem ca. 1514 [http://kookhistorie.nl/NBC/recepten_all.htm]: "ghi sult hen wat coleurs gheven met schoon sofferaen"
* Deus Aexbijbel 1562 [http://dbnl.org/tekst/_deu001deux01_01/_deu001deux01_01_1403.php]: "Wat ongheluck de vier peerden van verscheyden coleuren aenbrenghen, in het openen der vier seghelen des boecks"
* Eedverbond der Edelen, 1565 [http://www.republikanisme.nl/nederland/de-opstand/eedverbond-der-edelen.html]: "dat de selve Inquisitie niet en sal worden ingevoert in eeniger manieren, het zy heimelijk of openbaer, het zy onder wat dexel, coleur of naem het soude mogen wesen"

-- AE

kletteren

2012-08-28T21:00:12Z

AndreBot: auteur(s)

Kiliaen:

:'''klétteren'''. Flagorem edere, retonare, concrepare.
:'''Klétteren. j. kláueren'''. Scandere.

[http://dbnl.org/tekst/hard001godd02_01/hard001godd02_01_0039.php Harduwijn] 1629: "Een ander stem ick hoor die klettert in de lucht."

-- AE

kleinzerig

2012-08-28T20:32:41Z

AndreBot: auteur(s)

Oudst gevonden attestatie:

Vollenhove 1750 [http://dbnl.org/tekst/voll001krui02_01/voll001krui02_01_0133.php]: "Wie stygt ten hemel dan begerig, // Verwaant in weelde, in ramp kleinzerig"

-- AE

kladderen

2012-08-28T20:32:27Z

AndreBot: auteur(s)

Oudere attestaties voor '''kliederen''' en verwante woorden:
* '''kliederig''' 'vlekkerig?' [http://dbnl.org/tekst/_gro002190401_01/_gro002190401_01_0088.php 1904] "'n afschuwelijke moord plastisch voorgesteld op kliederig beschilderde doeken".
* '''kliederig''' 'smerig' [http://dbnl.org/tekst/_onz001190801_01/_onz001190801_01_0044.php 1908] "kliederige handen"
* '''kliederen''' 'een smeerboel veroorzaken, op smerige wijze rondslingeren' [http://dbnl.org/tekst/_gid001193301_01/_gid001193301_01_0064.php] "bij al het vuil, dat reeds kliederde door de straat"

-- AE

doortastend

2012-08-28T20:32:17Z

AndreBot: auteur(s)

'''Doortastend''' ''zonder aarzelen''. Onvoltooid deelwoord bij het werkwoord '''doortasten''' 1617 ("De wrake des Heeren haer leuen door-tast" [http://dbnl.org/tekst/_pri008prie01_01/_pri008prie01_01_0111.php]), oorspronkelijk ''tastend doordringen'', later ook ''krachtig ingrijpen'' ([[wnt:M014627|WNT]]), dat eerst in de 20e eeuw ongebruikelijk is geworden.

-- AE

buitengewoon

2012-08-28T20:32:12Z

AndreBot: auteur(s)

'''Buitengewoon''' 'ongewoon, in hoge mate'. De eerste betekenis is de originele, 'buiten het gewone'. Leeghwater 1643 [http://www.gutenberg.org/files/29967/29967-h/29967-h.htm]: "Eene geregelde toestemming der Staten-Generaal in deze buitengewone credieten scheen mij zulks te vorderen".

-- AE

achterland

2012-08-28T20:32:02Z

AndreBot: auteur(s)

'''Achterland'''. Oorspronkelijk 'achterliggend land' ([http://www.dbnl.org/tekst/vier004trac01_01/vier004trac01_01_0004.php Vierlingh 1576-79] "de achterlanden die daerdeur waeteren moeten"). De moderne, economische betekenis 'gebied bediend door inzonderlijk een haven' is ontstaan op basis van Duits ''Hinterland''.

-- AE

Dieze

2012-08-28T20:31:47Z

AndreBot: auteur(s)

Enkele etymologische verklaringen voor de naam Dieze staan in: http://www.bossche-encyclopedie.nl/overig/waterstaatkundige%20werken/dieze.htm.

-- Stoffel

klauwier2

2012-06-24T16:57:09Z

AndreBot: auteur(s)

Oudste gevonden attestie: Hexham 1644 [http://dbnl.org/tekst/hexh001groo01_01/hexh001groo01_01_0105.php]: "''een Klauwiere'', A Claspe, or a Hooke."

-- AE

klauwhamer

2012-06-24T16:57:00Z

AndreBot: auteur(s)

'''Klauwhamer''' 'hamer met gespleten ijzer om spijkers te kunnen verwijderen' 1856 [http://kranten.kb.nl/view/pdf/id/ddd%3A010112954%3Ampeg21%3Ap001%3Aa0008 Nieuwe Rotterdamsche Courant]. Zo geheten omdat de gespleten vorm van de hamer een gelijkenis vertoont met een koeienpoot.

-- AE

klasseren

2012-06-24T16:56:50Z

AndreBot: auteur(s)

Handelingen der Tweede Kamer, 1826 [http://kranten.kb.nl/view/pdf/id/ddd%3A010047541%3Ampeg21%3Ap001%3Aa0003]: "De niet verhuurde grondstukken worden alzoo met dezelfde naauwkeurigheid geschat als de anderen, wanneer men denzelfden klasseert"

-- AE

klassement

2012-06-24T16:56:40Z

AndreBot: auteur(s)

'''Klassement''' 'ordening in klassen' ''Opregte Haarlemsche Courant'' 08-04-1826 [http://kranten.kb.nl/view/pdf/id/ddd%3A010517312%3Ampeg21%3Ap001%3Aa0001]: "om het klassement hunner landerijen bij te wonen"

-- AE

zoet

2012-06-24T06:52:27Z

AndreBot: auteur(s)

Zoet III in het WNT is ''roet''. Bij ''bezoedelen'', nevenvorm ''bezoetelen'' wordt echter niet naar ''zoet'' verwezen. Dat lijkt een omissie.

-- RK

zoenoffer

2012-06-24T06:52:01Z

AndreBot: auteur(s)

De oorspronkelijke betekenis van [http://etymologiebank.nl/trefwoord/zoenen zoenen] is 'verzoenen', de huidige betekenis 'kussen' is secondair. Een zoenoffer is derhalve een offer om te zoenen, dat wil zeggen om tot verzoening te komen.

-- AE

zappen

2012-06-24T06:51:51Z

AndreBot: auteur(s)

Voor een uitgebreide verhandeling over de herkomst en inburgering van het woord '''''zappen''''' zie [http://marcdecoster.blogspot.com/2006/04/zappers-zippers-en-kanaalzwemmers.html deze weblog van Marc De Coster uit 2006].

-- JB

woudaap

2012-06-24T06:51:41Z

AndreBot: auteur(s)

Het WNT dateert de oudste attestatie van de vogelnaam '''''woudaapje''''' op 1763.
Een eeuw eerder komt de naam ''woutaep'' al voor op een tweetal aquarellen van Pieter Holsteyn (niet bekend of het senior of junior is: sr. leefde van ca. 1585-1662 en jr. van 1614-1673). Zie [http://www.beeldbank.noord-hollandsarchief.nl/memorix/419c9c14-fb8f-11df-9e4d-523bc2e286e2 deze] en [http://www.beeldbank.noord-hollandsarchief.nl/memorix/419cd0b2-fb8f-11df-9e4d-523bc2e286e2 deze] links naar de beeldbank van het Noord-Hollands Archief.

-- JB, HW

wichelroede

2012-06-24T06:46:24Z

AndreBot: auteur(s)

Samenstelling uit ''wichelen'' 'voorspellen, waarzeggen' en ''roede'' 'stok'.

:[http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M085879&lemmodern=wichelroede WNT]: Eerst sedert het begin van de 18de e. aangetroffen, eert. vaak in de spelling wigchelroede en voorts ook in spellingen als wicchelroede, wicghelroede, wiggelroede en wighelroede.

Overigens blijkt uit een internetzoektocht dat het woord wel degelijk ook in de 17e eeuw al gebruikt werd, getuige volgende attestaties:
* "Een Man, die over einde staet, en nae een Vogel siet, die in de locht vlieght, houdende in d'eene hand een Wicchel-roede." - Dirck Pietersz. Pers: Cesare Ripa's Iconologia of Uytbeeldinghen des Verstants, 1644.
* "Brief van Antony van Leeuwenhoek aan Pieter Rabus, waar in gehandeld word van ... Nog iets van de Wigchelroede" - P. Rabus: Boekz. van Europa, Julij en Augustus 1696.
* "De koningin die op alle ydele, en naukeurige wetenschappen, als de Scheykonst, Sterrekonst, en wighelroede als verzot was ..." - anoniem: Het leven en bedryf van Christina, koninginne van Sweeden, 1697.
* ''Nodige verantwoording voor de Heer Pieter Rabus, en juffr. sijn huysvrouw, tegens de Amsterdammers en Haarlemmers, niet gelovende de werking der wichelroeden'' - titel anoniem drukwerk uit 1697

-- AE

wespentaille

2012-06-24T06:46:14Z

AndreBot: auteur(s)

'''Wespentaille''' Waarschijnlijk een leenvertaling van het Franse ''taille en guêpe'' (1783) of ''taille de guêpe'' (1829). Het met een korset ingesnoerde middenlijf raakte in Frankrijk aan het eind van de 18de eeuw in de mode; de rest van Europa volgde in de 19de eeuw. Het woord zal met de mode zijn meegelift en komt in diverse Europese talen voor. De Duitsers spreken van ''die Wespentaille'' en de Engelsen van ''wasp-waist''.
In het Nederlands is ''wespentaille'' in 1838 voor het eerst aangetroffen, in een brief die Johannes Kneppelhout vanuit Parijs schreef aan een vriend: 'Hoe gaat het met je reisgenoot? Laat hij, wat zijn insectenverzameling betreft, uitkijken voor de wespentailles van de dames van lichte zeden, het zijn vliesvleugeligen die voor weinigen onderdoen.'
Het woord lijkt echter pas later, vanaf circa 1870, algemeen bekend te zijn geworden. In 1881 komen we het tegen in een 'beurtzang voor een heer en dame', getiteld ''Modetwist''. Daarin zingt de heer onder meer: 'Zij rijgen en zij snoeren,/ Verrichten zware toeren,/ Nooit vinden zij haar taille smal genoeg;/ Begint het hard te waaien/ Dan ziet men alles zwaaien,/ Dra breekt haar wespentaille laat of vroeg.' (Ewoud SAnders, NRC-H 20-8-2011)

-- NvdS

wentelteefje

2012-06-24T06:46:04Z

AndreBot: auteur(s)

Voor een uitgebreide verhandeling over het woord '''''wentelteefje''''', overigens zonder nieuwe etymologie, zie:
* Ewoud Sanders (2004), [http://www.boekenewoud.nl/downloads/2004_Sanders,%20Ewoud_Woorden%20met%20een%20verhaal.pdf ''Woorden met een verhaal''] (blz. 72-74)

-- JB

welletjes

2012-06-24T06:44:47Z

AndreBot: auteur(s)

Uit ''[http://etymologiebank.nl/trefwoord/wel3 wel]'' 'goed' plus een achtervoegsel ''-tjes'' dat veel voorkomt in een knusse, gemoedelijke spreektaal, vergelijk ''stilletjes'', ''eventjes'', ''strakjes''. Het kwam dan ook oorspronkelijk in diverse van 'wel' afgeleide betekenissen voor (zie [http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M085290&lemmodern=welletjes WNT]), maar tegenwoordig is slechts de betekenis 'genoeg' over, en ook die enkel in de uitdrukking ''Het is welletjes''. Oudste gevonden attestatie is 1622 voor de oorspronkelijke betekenissen (zie link WNT), 1877 ([http://dbnl.org/tekst/krus003mijn01_01/krus003mijn01_01_0222.php Mina Krüseman, ''Mijn leven'']) in de huidige.

-- AE

weem

2012-06-24T06:44:34Z

AndreBot: auteur(s)

Aanvulling (Pieter Hobma, Deventer) bij '''weem''': verwant aan de moderne Duitse woorden ''widmen'' (zie Duden Etymologisches Wörterbuch der dt. Sprache) en ''Wittum'' (ibidem). Deze Duitse woorden betekenen resp.: wijden, en bruidsschat. De naam ''w(h)eem, wheeme, weme'' is vooral nog in Noord- en Oost-Nederland in straatnamen aanwezig, o.a. Winterswijk en Meppel. Vaak lag hier de ''wheem'', die een pastorie met kleine bijbehorende boerderij was. In en kort na de middeleeuwen waren dorpspastoors en -kapelaans vaak arm en daarom hielden ze er als bijverdienste vaak een boerderijtje op na. B.v. in Zelhem (Gld): http://www.oudzelhem.nl/boerderijen/wheme/omschrijving.htm en Lekkum (Fri.): http://www.gemeentearchief.nl/html/nl/124/Lekkum.

-- NvdS

walkman

2012-06-24T06:44:24Z

AndreBot: auteur(s)

'''''Walkman''''' is oorspronkelijk een geregistreerde merknaam van Sony. De eerste Walkman werd op 22 juni 1979 in Tokio gepresenteerd. Ondanks vele processen van Sony tegen andere elektronicafabrikanten, die daardoor hun toevlucht moesten nemen tot varianten als ''Walkboy'', ''Moving Sound'' en ''Walksound'', werd ''walkman'' al gauw een soortnaam. De Grote Van Dale nam het woord op in de elfde uitgave van 1984 met de definitie 'kleine cassetterecorder met koptelefoontjes die men bij zich kan dragen en kan afspelen'.

-- JB

vulknul

2012-06-24T06:44:14Z

AndreBot: auteur(s)

Het woord [vulknul] werd voor het eerst gehoord in het Land van Altena, gelegen tussen de rivieren Merwede en Bergsche maas in de provincie Noord-Brabant in 2002. Bij navraag bij het Genootschap Onze Taal bleek dit woord daar in dat jaar nog niet bekend te zijn.
Met [vulknul] wordt een ''mannelijke vakkenvuller in een supermarkt'' aangeduid: een knul die vakken vult.
Het woord heeft een geringschattende ondertoon die ook wordt gevonden bij woorden als [tikgeit] en [tiepmiep], die deningrerend verwijzen naar vrouwen of meisjes die bepaald ongeschoold werk verrichten; [vulknul] lijkt hiervan de mannelijke tegenhanger te zijn.
Op internetfora wordt [vulknul] inmiddels niet alleen gebruikt in de betekenis van ''vakkenvuller'' of ''jongen of jongeman die simpel werk verricht'', maar ook in de betekenis van ''uitsluitend op seks gerichte jongen of jongeman'': een knul die anderen vult.

-- TK

vrijwel

2012-06-24T06:43:38Z

AndreBot: auteur(s)

Uit ''vrij'' + ''wel'', zoals ook blijkt uit het feit dat dit vroeger wel los werd geschreven. "Vrij wel" zal oorspronkelijk wel "behoorlijk goed" hebben betekend, waarbij de betekenisverschuiving dan wellicht voortkomt uit combinaties als "vrij wel gelijkend", oorspronkelijk 'behoorlijk veel gelijkend op' maar op den duur gevoeld als 'bijna geheel hetzelfde gelijkend als'.

-- AE

vortex

2012-06-24T06:43:28Z

AndreBot: auteur(s)

'''Vortex''' 'werveling'. Internationaal woord, afgeleid van Latijn ''vortex'' 'draaikolk, wervelvind', afleiding van het werkwoord ''vertere'' 'draaien', waarvan ook [http://www.etymologiebank.nl/trefwoord ''versie''] en de andere op die pagina genoemde woorden zijn afgeleid.

Hoewel een al sinds de 17e eeuw in de wetenschap gebruikte term, is de oudste attestatie die ik in het Nederlands heb kunnen vinden uit 1813 [http://dbnl.org/tekst/_vad003181301_01/_vad003181301_01_0095.php] ("terwijl zij [...], noch van den maalstroom (vortex), die het schip verslond, gewaagt," bespreking van een vertaling van de Aeneïs in ''Vaderlandsche Letteroefeningen'') in de betekenis 'draaikolk, maalstroom', dan pas weer in een meer met de huidige betekenis overeenkomende context in 1893 [http://kranten.kb.nl/view/article/id/ddd%3A010091739%3Ampeg21%3Ap005%3Aa0064] ("over de ontwikkeling der Vortex theorie en haar tegenwoordige standpunt", titel van een lezing tijdens het Vierde Nederlandsche Natuur- en Geneeskundige Congres).

-- AE

voldingen

2012-06-24T06:43:18Z

AndreBot: auteur(s)

'''Voldingen''' 'beslissen'. Tegenwoordig is vrijwel alleen nog het voltooid deelwoord '''voldongen''' 'niet meer veranderbaar' in gebruik, vooral in de vaste uitdrukking ''voldongen feit''.

Ontstaan uit ''vol-'' 'tot het einde' (zie [http://etymologiebank.nl/trefwoord/vol1 vol] voor meer voorbeelden van dit voorvoegsel) en ''[http://etymologiebank.nl/trefwoord/dingen dingen]'' 'een rechtszitting houden, pleiten'. Eigenlijk betekenis dus 'een rechtszitting tot het einde voeren'. Een zaak werd dus voldongen door er een definitieve gerechtelijke uitspraak over te vellen.

De oudste gevonden attestatie is het Recueil van het Rijksgraafschap Reckheim uit 1595[http://www.de-wit.net/bronnen/histo/keur-limb-b-rekem.htm], "De brieven van evocatie geexploiteert synde, den supliant, indien het proces niet en is voldingt, versoekt interinement van de selve brieven, en dat parthie advers sal hebben te procederen volgens de retroacten." (merk op dat ''dingen'' in deze tijd nog een zwak werkwoord is). Hier wordt nog de oorspronkelijke, letterlijke betekenis gebruikt. Latere vermeldingen zijn meer figuurlijk: "Dan heeft sy in gepeins met Phaon 't werk voldongen" (Blasius 1663[http://dbnl.org/tekst/blas001fida01_01/blas001fida01_01_0161.php]), "Ik ding hem na zyn lyf, en voor 't voldingen schrik." (vertaling ''De Cid'' 1697[http://dbnl.org/tekst/corn001cid_02_01/corn001cid_02_01_0005.php]), "Wat is 'er dierbaerder, dan dat hier toe ... een Heer ... de pen opvat, om deze groote waerheden te voldingen" (1715[http://dbnl.org/tekst/_boe003171501_01/_boe003171501_01_0030.php]).

Vanaf het midden van de 19e eeuw werd het gebruik schaars, met uitzondering van het voltooid deelwoord, in een veel bredere context dan tegenwoordig, en het onvoltooid deelwoord, in de samenstelling 'voldingend bewijzen'.

-- AE

vlaanderen

2012-06-24T06:43:08Z

AndreBot: auteur(s)

De onderstaande tekst is afkomstig van het Wikipedia-artikel [http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Graafschap_Vlaanderen&oldid=27200481 Graafschap Vlaanderen]. Deze is (c) diverse Wikipedia-bijdragers, en valt onder de CC-BY-SA licentie.

Vlaanderen, Vlaming en Vlaams zijn afgeleid van ''flâm'', een Ingveoonse vorm van het Germaanse ''flauma'' en dit betekent "overstroomd gebied". Deze etymologie lijkt de enige die taalkundig mogelijk is en klopt geografisch uitstekend. Deze betekenis is zeer toepasselijk voor het Vlaamse kustgebied dat tussen de 3e en de 8e eeuw tweemaal per dag overstroomde door de Noordzee.

Een inwoner van dit overstroomd gebied is dus een ''Flaming'', het adjectief ''Flamis''. Door bij de stam ''flâm'' het suffix ''-andra'' te voegen, bekomt men in datief meervoud ''Flaumandrum'', verkort tot ''Flamandrum'' en uiteindelijk ''Flandrum''. Ten slotte werd de ''f'' een ''v'' in het Nederlands, vandaar ''Vlaming'', ''Vlaams'' en ''Vlaanderen''. De plaatsnaam staat in het meervoud in het Nederlands ''Vlaanderen'', het Duits ''Flandern'', het Engels ''Flanders'', het Spaans ''Flandes'' en het Italiaans ''le Fiandre''. In het Frans gebruikt men zowel ''Les Flandres'' als ''La Flandre''.

De Vlamingen doen hun intrede in de geschiedenis in het levensverhaal van Sint-Eligius (ca.590-660), de ''Vita sancti Eligii''. Dit werd opgesteld vóór 684, maar is slechts bekend in een omwerking van rond 725. Daar verschijnen de "Flanderenses" die wonen "in Flandris". In het Latijn evolueerde dit later tot de gestandaardiseerde vormen ''Flandrenses'' en ''Flandria''.

-- Wikipedia

verzuiling

2012-06-24T06:41:31Z

AndreBot: auteur(s)

Over de geschiedenis van de term '''verzuiling''' zie:
* A.L. Molendijk (2007), ‘Versäulung in den Niederlanden: Begriff, Theorie, ''lieu de mémoire''’, in: F.W. Graf e.a. (red.), ''Religion und Gesellschaft. Europa im 20. Jahrhundert'', Köln, p. 307-327
Molendijk citeert al een bron uit 1853 waarin de metafoor van de zuilen van de samenleving wordt gebruikt.

-- JB

verzoenen

2012-06-24T06:41:21Z

AndreBot: auteur(s)

Afgeleid van [http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/zoenen zoenen], zie aldaar. Mijn lekenvermoeden is dat de twee vormen naast elkaar konden bestaan omdat in zoenen de nadruk ligt op de actie zelf ('dingen doen die verzoening tot gevolg hebben') en in verzoenen op het resultaat ('tot verzoening komen of brengen'). Oudste attestatie 1237 ([http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=VMNW&id=ID16823 MWNT]).

-- AE

ver3

2012-06-24T06:41:11Z

AndreBot: auteur(s)

Als eerste lettergreep in achternamen komt "ver-" voor in twee betekenissen:

# Meestal is het een samentrekking van "van der", bijvoorbeeld in "Versluys" en "Vermeer".
# Daarnaast komt het voor in matroniemen (patroniemen van vrouwsnamen), waarin het een Middelnederlandse inkorting van het woord "vrouw" is: Vergrietens (Vrouw Grietes zoon), Verjans (Vrouw J(oh)anna's zoon)

-- AE

ulevel

2012-06-24T06:40:50Z

AndreBot: auteur(s)

Het woord '''ulevel''' is verouderd. Voor een beschrijving van de hoogtijperiode van deze snoepjesnaam en een poging tot periodisering van de ondergang ervan, zie
* [http://www.italianisticaultraiectina.org/publish/articles/000116/article.pdf M.G. de Boer (2009), 'Leenwoordtheorie voor Italianisten'], in: ''Woordstudies I'' (= ''Italianistica Ultraiectina'', deel 4), Utrecht, hoofdstuk 9 (181-251)
De betreffende paragraaf "Voorbeeld van een verdwijnwoord: ''ulevel''" staat op p. 208-210.
De Boer geeft aan het eind van zijn uiteenzetting bovendien een alternatieve etymologie. Algemeen wordt aangenomen dat het woord teruggaat op Italiaans ''olivella'' 'olijfje', maar De Boer prefereert als Italiaans bronwoord de mannelijke vorm ''olivello'' 'vrucht van de duindoorn (''olivello spinoso'')'. Deze vruchten lijken erg op olijven, maar zijn oranjegeel. Ze zijn eetbaar en hadden een grote medicinale waarde. Er kunnen onder andere snoepjes (aanvankelijk medicinaal), stroop, sap en likeur van worden gemaakt, aldus een Franse website over de duindoorn die De Boer citeert.

-- JB

uitscheiden

2012-06-24T06:40:40Z

AndreBot: auteur(s)

'''Uitscheiden''' 'ophouden'. De oorspronkelijke betekenis was 'weggaan, verlaten', uit ''uit'' + ''[[b:scheiden|scheiden]]''. Vergelijk ''afscheid''. Zie onder meer [http://www.dbnl.org/tekst/kili001etym01_01/kili001etym01_01_0031.php#38810 Kiliaen], die als betekenis voor ''wt-scheyden'' (naast ''separare, segregare, deplere'') ''discedere, excedere'' geeft.

-- AE

uitleven

2012-06-24T06:40:30Z

AndreBot: auteur(s)

''Zich uitleven'' 'vertier hebben' 1841 als overgankelijk werkwoord (''Arnhemsche courant'' 28-02-1841 [http://resources2.kb.nl/010150000/pdf/DDD_010150800.pdf] "de koning van Holland ... die zijne rustdagen hier schijnt te willen uitleven"), daarna pas weer 1892 in de wederkerende vorm (L. Simons in ''De Gids'' [http://dbnl.org/tekst/_gid001189201_01/_gid001189201_01_0095.php] "zich uitleven in vrije, hooge eenzaamheid"). Afgeleid van Duits ''(sich) ausleben''.

Veel ouder is ''afgeleefd'' 'aan het einde van zijn nuttig bestaan gekomen', zie Vondel 1640 [http://www.let.leidenuniv.nl/Dutch/Ceneton/VondelGebroeders1640.html]: "zoo laet u ’s Konings vrouw, een uitgeleefde weeuw, het hair om ’t hoofd beweegen". Hierbij is ook een werkwoord ''uitleven'' 1866 'aan het einde van het leven komen', (overgankelijk) 'blijven leven tot het einde van'. Het lijkt me echter dat het tijdsverschil het onmogelijk maakt dat uitgeleefd van dit werkwoord is afgeleid.

-- AE

uilenbord

2012-06-24T06:40:20Z

AndreBot: auteur(s)

Zo genoemd omdat in het uilenbord het uilengat zat: een rond gat waardoor een uil in en uit kon vliegen om in de schuur haar nest te maken. Uilen waren in een schuur gewenst omdat ze de muizenpopulatie hielpen inperken.

De oudst bekende vermelding is als "uille bord" op een timmermansrekening uit 1669.

-- AE

trombone

2012-06-24T06:40:09Z

AndreBot: auteur(s)

De woordgeschiedenis van '''trombone''' wordt behandeld in:
* [http://www.italianisticaultraiectina.org/publish/articles/000116/article.pdf M.G. de Boer (2009), 'Leenwoordonderzoek en het woord ''trombone'''], in: ''Woordstudies I'' (= ''Italianistica Ultraiectina'', deel 4), Utrecht, hoofdstuk 10 (253-286)

Het jaartal 1754 uit het ''WNT'' dat door drie van de hieronder geciteerde werken wordt overgenomen als oudste vindplaats van ''trombone'' is geen echt Nederlandse attestatie. Het verwijst naar een muzikaal woordenboek waar het vermeld wordt als Italiaans equivalent van ''bazuin'' of ''schuiftrompet''. Feitelijk gebruik van het woord ''trombone'' wordt gedocumenteerd in de context van het fanfareorkest als Frans leenwoord uit het begin van de 19e eeuw.

De eerste attestatie in het Italiaans waarin uit de beschrijving ondubbelzinnig blijkt dat we met een schuiftrompet te maken hebben is uit 1528 bij Castiglione, ''Il Cortigiano''.

-- JB

studeerkamergeleerde

2012-06-24T06:40:00Z

AndreBot: auteur(s)

Oudst gevonden attestatie:
* 1909[http://dbnl.org/tekst/_bew001190901_01/_bew001190901_01_0040.php]: "de naieveteit van de studeerkamergeleerde"

-- AE

strijder

2012-06-24T06:39:50Z

AndreBot: auteur(s)

Doorzichtige samenstelling van [http://etymologiebank.nl/trefwoord/strijden ''strijden''] en het achtervoegsel [http://etymologiebank.nl/trefwoord/aar4 ''-er'']. Oudste attestaties zijn in de [http://www.inl.nl/images/stories/histdocs/bijbels/delftsebijbel1477/ Delftse Bijbel] uit 1477 ("den hoefde sijnre striders die quamen als een wint om mi te verstroyen" (Habakuk 3:14), "ende den starcken ende denman den stridere ende den rechter" (Jesaja 3:2), "Ende die mannen israhel strijders hebben ghelaten den roof" (2 Kronieken 28:14)).

-- AE

steenkolenengels

2012-06-24T06:38:16Z

AndreBot: auteur(s)

Wikipedia meldt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Steenkolenengels]: "De term gaat terug op de bastaardtaal die rond 1900 door Nederlandse havenarbeiders werd gebruikt om te communiceren met de bemanning van steenkolenboten uit Groot-Brittannië."

-- AE

stadhouder

2012-06-24T06:38:09Z

AndreBot: auteur(s)

Over de internationale verspreiding van het woord '''stadhouder''', zie:
* [http://www.italianisticaultraiectina.org/publish/articles/000122/article.pdf M.G. de Boer (2009), ‘Hoe de statolder het Italiaans is binnengekomen’], in: ''Woordstudies I'' (= ''Italianistica Ultraiectina'', deel 4), Utrecht, hoofdstuk 15 (377-388)

-- JB

smeltkroes

2012-06-24T06:37:56Z

AndreBot: auteur(s)

''Smeltkroes'' 'vuurvaste pot voor het smelten van metalen'. Uit ''[http://etymologiebank.nl/trefwoord/smelten1 smelten]'' 'vloeibaar worden' en ''[http://etymologiebank.nl/trefwoord/kroes kroes]'' 'beker'

Komt voor in de Statenbijbel (1637) [http://dbnl.org/tekst/_sta001stat01_01/_sta001stat01_01_0682.php]: "De smelt-kroes is voor het silver, ende den oven voor het gout", [http://dbnl.org/tekst/_sta001stat01_01/_sta001stat01_01_0516.php] "silver, geloutert in eenen aerden smelt-croes". Ook al figuurlijk [http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M064435&lemmodern=smeltkroes]: "Ick hebbe u gekeurt in den smeltkroes der elende".

-- AE

smartlap

2012-06-24T06:37:46Z

AndreBot: auteur(s)

De oorspronkelijke betekenis van '''smartlap''' zou volgens het ''Van Dale Etymologisch woordenboek'' (zie hieronder) een letterlijke zijn geweest: "een lap waarop illustraties en tekst van bv. oude volksverhalen stonden die de zanger in volgorde aanwees". Deze etymologie is vrijwel zeker onjuist.

Het woord ''smartlap'' is veel moderner en is waarschijnlijk rond 1960 bedacht door de cabaretier Alex de Haas. In het artikel [http://nl.wikipedia.org/wiki/Smartlap Smartlap] op Wikipedia is een uitstekende toelichting op deze theorie te lezen, evenals een beschrijving van hoe de bewering over de smartlap als geïllustreerde roldoek de wereld is ingekomen. De oudste attestatie van het woord wordt gevonden in een editie van de Leeuwarder Courant van 1961.

-- JB

sloom

2012-06-24T06:37:36Z

AndreBot: auteur(s)

Zie ook [http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/slomeduikelaar slome duikelaar].

-- JB

slomeduikelaar

2012-06-24T06:37:26Z

AndreBot: auteur(s)

In tegenstelling tot wat de hieronder geciteerde woordenboeken schrijven, is '''''Sjloume Duikelaar''''' niet het pseudoniem van Abraham Swalff, maar van de schoonvader van zijn jongste dochter, Gerrit Jacob Goslar (1746-1819). Zie hierover:
* H.F. Wijnman (1955), 'Slome duikelaar', in: ''Amstelodamum'' 42, 12-14 ([http://www.etymologiewebsite.nl/mediawiki/images/Slome_duikelaar.pdf pdf])

-- JB