Overleg:ardennen

Uit Etymologiewiki
Ga naar: navigatie, zoeken

De oudste attestatie van het woord "Ardennen" dateert uit de Romeinse tijd, "Arduenna Silva", 'Ardense woud' zouden wij zeggen. Belangrijk is dat deze naam toen een groter gebied omvatte dan de huidige streken met de naam Ardennen.

In het Keltische godenrijk kwam ook een godin voor met de naam Arduinna (ook: Arduine Ardbinna, Ardvinna). Zie http://nl.wikipedia.org/wiki/Arduinna. De naam "Arduinne" werd aangetroffen in een inscriptie op een steen uit de Romeinse tijd, gevonden in Hürtgenwald-Gey, Rijnland, vlak bij de Belgische grens.

Deze godin werd vooral in Oost-België, Luxemburg, Noord-Frankrijk en het westelijk Rijnland aanbeden. "Ard" betekent in diverse Keltische talen, ook het Gallisch, 'hoog(gelegen)', 'eminent': - Oudiers "ard, art" = hoog(gelegen), groot(s) - Welsh "ardd" = heuvel, hoogte - Bretons "art, ard" = hoog, steil - Gallisch (per slot van rekening de taal van de lokale Kelten in de Ardennen) "ardu-" = hoog(gelegen) - Protokeltisch "*arduo-, *ardwos-" = hoog, eminent, groot <> Latijn "arduus" = hoog, steil <> Grieks "orthos" = opstaand, rechtop <> PIE "*h₁rh₃dh-wo-" = groot, hoog, steil.

De afleiding "Ardennen" van de godinnennaam "Arduinne" van < "Ardbinna" (afslijting van oorspronkelijke medeklinker 'b' via 'v' tot 'u', in Romeinse spelling vaak op die plaats in de zin uitgesproken als 'w', alle fonetisch behorend tot de labialen - lipklanken) is echter ook zeer redelijk, aangezien deze naam is aangetroffen op genoemde inscriptie en deze godin vooral in streken werd aanbeden waarvan de huidige Ardennen het kerngebied vormen.

Het tweede deel van het woord kan echter wellicht de volgende afleiding zijn: - achtervoegsel "-enne", "-inne" = (eigendom) van, behorend tot, domein van (< Latijn "inio/a" <> Gallisch "-onna", met dezelfde betekenis). Vandaar de zeer vele (tientallen) plaatsnamen in de provincie Namen e.o. eindigend op "-enne", "-inne" of "-onne/ogne", bijv. "Marchiennes" = 'behorend tot, domein van Marcus'. Overeenkomstig zou "Ardennes" dus kunnen betekenen 'behorend tot, domein van het (aller)hoogste' (Ard-u genitief van "Ard/Art"). Dit is echter minder waarschijnlijk omdat 'domein van het allerhoogste' niet vernoemt naar wie dan wel die allerhoogste is.

Een tweede verklaring van het beginwoord "Ardu/o" is de eigennaam "Ardo" (<> Germaans, Slavisch "Artur" bijv. < NL "Aart", <> Oudiers "Artúur", "Art", Welsh "Arth". Tezamen met het achtervoegsel "-enne" en de genitief uitgang Ard-u zou de betekenis dus geweest kunnen zijn 'Behorend tot, domein van Ard/Art'. Deze betekenis heeft minder waarschijnlijkheid aangezien het achtervoegsel "-enne" vooral betrekking heeft op oude Gallo-Romeinse villanamen. Villa's waren echter nooit uitgestrekter dan enkele hectares en dat is natuurlijk een heel andere schaal dan de Ardennen, in de Romeinse tijd ook nog eens een veel uitgestrekter gebied dan het huidige.

Een derde verklaring van het beginwoord "Ard" zou kunnen zijn < Gallisch "Ardo" = beer. Dus "Ardu-enne" = gebied, domein van de beer. De beer komt nu niet meer voor in de Ardennen maar stierf pas in de 11e eeuw in Nederland en in de 13e eeuw in België uit. Ook echter naar mijn mening minder waarschijnlijk omdat "-enne" veelal vanuit het Latijn werd betrokken op domeinen en landeigendom van personen, aangezien de genoemde achtervoegsels historisch vooral verbonden waren met oude Gallo-Romeinse villa's.

Het tweede deel van het woord kan daarenboven ook afgeleid zijn van < Protokeltisch "*Benno-" = 'top, piek', > Gallisch "Benniscus" = 'top, piek', <> Oudiers "benn" = 'hoogte, top, piek'. Dan zou "Ardennen" kunnen zijn afgeleid van "Arduo-benna" > "Ardubenna" > "Ardbinna" > "Ardvinna" > "Arduinna" > "Arduenna". Deze afleiding lijkt mij op zich niet onredelijk.

Een vierde verklaring voor het beginwoord "Ard" zou kunnen zijn < Gallisch "artua" = 'steen, kiezel', "artuas" = 'steen, steenplaat'. Dan zou "Ardennen" dus oorspronkelijk 'steenhoogten' of 'steenbergen' e.d. hebben kunnen betekenen als we het tweede woorddeel weer afleiden van < Gallisch "benniscus" = 'top, piek'. Wie door de Ardennen heeft gereisd, kan zich hiervan een voorstelling maken.